وقتی شخصی فوت میکند و اموالی مانند خانه، زمین، خودرو، سهام یا سپرده بانکی از او باقی میماند، وراث معمولاً با دو مسئله روبهرو میشوند: نخست اینکه برای دریافت اموال بهارثرسیده چه مالیاتی باید بپردازند و دوم اینکه اگر بخواهند این اموال را میان خود تقسیم کنند، آیا باید مالیات دیگری هم پرداخت کنند؟
برای مثال، فرض کنید پدری فوت کرده و یک آپارتمان و یک خودرو برای دو فرزند خود به جا گذاشته است. فرزندان تصمیم میگیرند آپارتمان به یکی و خودرو به دیگری برسد. از آنجا که ارزش آپارتمان بیشتر است، قرار میگذارند فرزندی که آپارتمان را دریافت میکند، مبلغی هم به فرزند دیگر بپردازد.
آیا این توافق، نوعی خریدوفروش محسوب میشود؟ آیا علاوه بر مالیات بر ارث، باید مالیات نقلوانتقال ملک نیز پرداخت شود؟ اگر تقسیم اموال با حکم دادگاه انجام شود، وضعیت مالیاتی متفاوت خواهد بود؟
این پرسشها سالها در روابط میان وراث، دفاتر اسناد رسمی و ادارات امور مالیاتی مطرح بوده است.
سازمان امور مالیاتی کشور با صدور بخشنامه شماره ۲۰۰/۱۴۰۵/۴۳ مورخ ۳۱ مرداد ۱۴۰۵ درباره این موضوع توضیح داده و اعلام کرده است که تقسیم اموال متوفی میان وراث، حتی اگر سهم آنها برابر نباشد و برای جبران اختلاف ارزش اموال، وجهی پرداخت شود، از بابت خود تقسیم مشمول مالیات دیگری نخواهد بود. البته این حکم به معنای حذف مالیات بر ارث یا معافیت تمام معاملات میان وراث نیست.
در این مقاله از آقای مالیات، ابتدا مفهوم ارث، ترکه و مالیات بر ارث را توضیح میدهیم، سپس تفاوت تقسیم اموال موروثی با انتقال سهمالارث را بررسی میکنیم و در ادامه، با استناد به مواد قانونی، بخشنامههای سازمان امور مالیاتی و رأی هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، مشخص میکنیم چه زمانی مالیات تعلق میگیرد و چه زمانی نمیگیرد.
پاسخ کوتاه: آیا تقسیم ارث بین وراث مشمول مالیات است؟
خیر. بر اساس بخشنامه شماره ۲۰۰/۱۴۰۵/۴۳ سازمان امور مالیاتی کشور، تقسیم اموال و داراییهای متوفی میان وراث، از بابت خود تقسیم، مشمول مالیات دیگری نیست.
این حکم شامل تقسیم توافقی و تقسیم به حکم دادگاه میشود. حتی اگر ارزش اموال اختصاصیافته به وراث برابر نباشد و برای جبران اختلاف ارزش، مابهالتفاوت پرداخت یا درباره آن سازش شود، صرف این موضوع موجب تعلق مالیات دیگری نخواهد شد.
بااینحال، باید میان سه وضعیت تفاوت قائل شویم:
- مالیات بر ارث: مالیاتی که مطابق مقررات قانونی، نسبت به اموال و داراییهای انتقالیافته در نتیجه فوت محاسبه میشود.
- تقسیم ترکه: فرایندی که طی آن سهم هر وارث از اموال متوفی مشخص و داراییها میان وراث تقسیم میشود. این اقدام از بابت خود تقسیم، مالیات جداگانه ندارد.
- انتقال مستقل سهمالارث: زمانی که وارث، سهم خود را در قالب معاملهای مستقل به وارث دیگر یا شخص ثالث انتقال میدهد. چنین انتقالی ممکن است علاوه بر مالیات بر ارث، مشمول مالیات مربوط به نقلوانتقال نیز باشد.
برای درک بهتر این تفاوتها، لازم است ابتدا با چند مفهوم پایه آشنا شویم.

ارث، ترکه و سهمالارث چیست؟
ترکه به چه معناست؟
ترکه یا ماترک به مجموعه اموال، داراییها و حقوق مالی باقیمانده از شخص فوتشده گفته میشود. برای مثال، اگر شخصی هنگام فوت دارای یک واحد آپارتمان، دو خودرو، مقداری سهام و موجودی حساب بانکی باشد، این داراییها بخشی از ترکه او محسوب میشوند. البته برای تعیین آنچه در نهایت میان وراث تقسیم میشود، باید حقوق و تعهدات قانونی مربوط به ترکه نیز بررسی شوند.
سهمالارث چیست؟
سهمالارث، سهمی است که مطابق مقررات ارث به هر وارث تعلق میگیرد. برای مثال، ممکن است چند نفر در مالکیت یک آپارتمان موروثی شریک باشند؛ بدون اینکه قسمت مشخصی از آپارتمان به هرکدام اختصاص یافته باشد. در چنین وضعیتی، هر وارث نسبت به سهم خود در مال، مالکیت مشاع دارد.
مالکیت مشاع یعنی چه؟
مالکیت مشاع زمانی شکل میگیرد که دو یا چند نفر در یک مال شریک باشند، بدون اینکه بخش فیزیکی مشخص و جداگانهای از مال، متعلق به هرکدام باشد.
فرض کنید دو نفر به نسبت مساوی مالک یک زمین هزارمتری هستند. این وضعیت لزوماً به معنای آن نیست که پانصد متر سمت راست زمین متعلق به نفر اول و پانصد متر سمت چپ متعلق به نفر دوم است. بلکه هر دو نفر در تمام زمین به نسبت سهم خود شریک هستند. در مورد اموال موروثی نیز ممکن است وراث پس از فوت متوفی، نسبت به داراییهای باقیمانده مالکیت مشاع داشته باشند. یکی از راههای پایان دادن به این وضعیت، تقسیم مال مشترک است.
مالیات بر ارث چیست و چگونه محاسبه میشود؟
مالیات بر ارث یکی از انواع مالیاتهای مستقیم است که مقررات آن در فصل چهارم باب دوم قانون مالیاتهای مستقیم پیشبینی شده است. ماده ۱۷ قانون مالیاتهای مستقیم، در مقررات اصلاحی لازمالاجرا از ابتدای سال ۱۳۹۵، مبنای محاسبه مالیات بر ارث را بر اساس نوع دارایی مشخص کرده است.
به زبان ساده، مالیات بر ارث سپرده بانکی با مالیات بر ارث ملک یا خودرو الزاماً یکسان نیست. همچنین طبقه وراث و تاریخ فوت شخص میتواند بر مقررات مالیاتی قابل اعمال اثر بگذارد. همچنین طبقه وراث و تاریخ فوت شخص میتواند بر مقررات مالیاتی قابل اعمال اثر بگذارد.
نرخ مالیات بر ارث برای انواع داراییها
بر اساس ماده ۱۷ قانون مالیاتهای مستقیم، نرخها و مبانی مالیاتی برای وراث طبقه اول، به شرح زیر است:
| نوع دارایی | نرخ یا مبنای مالیات بر ارث |
| سپردههای بانکی و برخی اوراق بهادار موضوع بند ۱ | ۳ درصد طبق مقررات همان بند |
| سهام، سهمالشرکه و حق تقدم | یکونیم برابر نرخهای مقرر در تبصره ۱ ماده ۱۴۳ و ماده ۱۴۳ مکرر |
| حقالامتیاز و سایر اموال و حقوق مالی موضوع بند ۳ | ۱۰ درصد ارزش روز در تاریخ قانونی مربوط |
| انواع وسایل نقلیه موتوری | ۲ درصد بهای اعلامی سازمان امور مالیاتی |
| املاک و حق واگذاری محل | یکونیم برابر نرخهای ماده ۵۹، بر اساس مأخذ قانونی مربوط |
| اموال متوفای ایرانی در خارج از کشور | مطابق بند ۶ ماده ۱۷، با نرخ ۱۰ درصد و لحاظ مقررات مربوط به مالیات بر ارث پرداختشده در کشور محل وقوع مال |
نکته مهم: نرخهای جدول مربوط به وراث طبقه اول است. مطابق تبصره ۲ ماده ۱۷، نرخهای مقرر برای وراث طبقات دوم و سوم به ترتیب دو و چهار برابر میشود.
همچنین مأخذ محاسبه مالیات برای تمام داراییها ارزش روز بازار نیست. برای مثال، در مورد املاک، ماده ۱۷ به ارزش معاملاتی موضوع مقررات مالیاتی ارجاع داده است. بنابراین نباید مالیات بر ارث تمام داراییها را صرفاً با ضرب ارزش تقریبی بازار در یک درصد ثابت محاسبه کرد.
مثال عددی برای محاسبه مالیات بر ارث
فرض کنیم شخصی فوت کرده و ۳۰۰ میلیون تومان سپرده بانکی از او باقی مانده است. همچنین فرض میکنیم وراث او همگی از طبقه اول هستند و سپرده موردنظر مشمول نرخ ۳ درصد بند ۱ ماده ۱۷ است.
در این صورت، محاسبه ساده مالیات چنین خواهد بود:
۳۰۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۳٪ = ۹,۰۰۰,۰۰۰ تومان بنابراین مالیات بر ارث این سپرده، با فرض شرایط مثال، ۹ میلیون تومان است.
حالا فرض کنیم وراث پس از تعیین تکلیف مالیات بر ارث، توافق کنند که سپرده بین آنها تقسیم شود. آیا صرف تقسیم این مبلغ، دوباره مالیات ایجاد میکند؟
بر اساس بخشنامه سال ۱۴۰۵، خیر. مالیات بر ارث با مالیات احتمالی ناشی از یک انتقال مستقل، دو موضوع متفاوت هستند و صرف تقسیم ترکه، مالیات دیگری ایجاد نمیکند.

تقسیم ترکه چیست و چه تفاوتی با انتقال مال دارد؟
یکی از مهمترین نکاتی که برای شناخت آثار مالیاتی تقسیم ارث باید بدانیم، تفاوت میان «تقسیم» و «انتقال مستقل مال» است. این دو اقدام ممکن است در ظاهر به یک نتیجه مشابه منتهی شوند؛ مثلاً یک آپارتمان در نهایت به نام یکی از وراث قرار بگیرد. اما ماهیت حقوقی آنها الزاماً یکسان نیست.
تقسیم ترکه؛ مشخص کردن سهم وراث
در تقسیم ترکه، هدف این است که داراییهای مشترک وراث بر اساس حقوق آنها و توافق یا حکم قانونی، تقسیم شود. برای مثال، دو وارث در مالکیت دو ملک شریک هستند و توافق میکنند ملک اول به یکی و ملک دوم به دیگری اختصاص یابد. در این وضعیت، اقدام اصلی آنها تقسیم اموال مشترک است.
انتقال مستقل؛ واگذاری مال از یک شخص به دیگری
حال فرض کنید پس از مشخص شدن سهم هر وارث، یکی از آنها تصمیم میگیرد ملک اختصاصیافته به خود را به دیگری بفروشد. در اینجا دیگر صرفاً با تقسیم ترکه روبهرو نیستیم. یک معامله مستقل انجام شده است که آثار مالیاتی آن باید مطابق مقررات مربوط بررسی شود. این تفاوت، مبنای اصلی بخشنامه جدید سازمان امور مالیاتی است.
مبنای قانونی تقسیم اموال متوفی میان وراث چیست؟
برای شناخت ماهیت تقسیم ترکه باید به قانون امور حسبی و قانون مدنی مراجعه کنیم.
ماده ۳۲۶ قانون امور حسبی چه میگوید؟
ماده ۳۲۶ قانون امور حسبی مقرر میکند:
«مقررات قانون مدنی راجع به تقسیم در مورد تقسیم ترکه جاری است و نیز مقررات راجع به تقسیم که در این قانون مذکور است در مورد تقسیم سایر اموال جاری خواهد بود.»
مفهوم این ماده آن است که قواعد عمومی تقسیم در قانون مدنی، نسبت به تقسیم اموال بهارثرسیده نیز کاربرد دارند. بنابراین برای شناخت مقررات تقسیم ترکه، نمیتوان تنها به قانون مالیاتهای مستقیم مراجعه کرد؛ بلکه باید مقررات حقوق مدنی را نیز در نظر گرفت.
ماده ۵۹۱ قانون مدنی و تقسیم توافقی اموال
ماده ۵۹۱ قانون مدنی بیان میکند که اگر همه شرکا به تقسیم مال مشترک رضایت داشته باشند، تقسیم به نحوی انجام میشود که بر آن توافق کردهاند. همچنین در صورت نبود توافق، حاکم میتواند با رعایت شرایط قانونی به تقسیم اجبار کند؛ مشروط بر اینکه تقسیم مشتمل بر ضرر نباشد. از ارتباط این ماده با ماده ۳۲۶ قانون امور حسبی میتوان دریافت که تقسیم ترکه ممکن است با توافق وراث یا در شرایط قانونی از طریق دادگاه انجام شود.
البته این دو ماده بهتنهایی درباره تعلق یا عدم تعلق مالیات حکمی صادر نمیکنند. برای تشخیص آثار مالیاتی تقسیم باید مقررات مالیاتی و آرای قضایی مربوط را نیز بررسی کرد.
سابقه اختلاف سازمان امور مالیاتی درباره مالیات تقسیم اموال مشاع
موضوع تعلق مالیات به تقسیم اموال مشترک، بحث تازهای نیست. سالها پیش، میان سازمان امور مالیاتی و برخی فعالان حقوقی درباره اینکه آیا تقسیم اموال مشاع، بهخصوص در صورت پرداخت مابهالتفاوت، مشمول مالیات میشود یا خیر، اختلافنظر وجود داشت. این اختلاف در نهایت به هیأت عمومی دیوان عدالت اداری رسید.
بخشنامههای قدیمی چه تکلیفی ایجاد کرده بودند؟
در سال ۱۳۶۶، معاون درآمدهای مالیاتی وزارت امور اقتصادی و دارایی دو بخشنامه به شمارههای ۲۰/۲۰۳۶/۳۴۷۹۲ مورخ ۱۳۶۶/۰۹/۰۱ و ۲۰/۲۵۶۰/۴۸۲۶۰ مورخ ۱۳۶۶/۱۱/۰۳ صادر کرده بود. بر اساس مفاد این مکاتبات، از دفاتر اسناد رسمی خواسته شده بود هنگام تنظیم تقسیمنامه میان مالکان مشاع، گواهی مالیاتی مربوط دریافت کنند.
یکی از استدلالهای مطرحشده در دفاع از این رویه آن بود که هنگام تقسیم مال مشترک، ممکن است ارزش اموال اختصاصیافته به شرکا با سهم اولیه آنها برابر نباشد. در چنین شرایطی، طرفین ممکن است برای جبران اختلاف ارزش، وجهی پرداخت کنند یا درباره آن سازش کنند.
سازمان امور مالیاتی در دفاع از رویه مورد اعتراض، معتقد بود این بخش از توافقها میتواند واجد اوصاف معاملات مشمول ماده ۱۱۹ قانون مالیاتهای مستقیم باشد و در نتیجه، مقررات ماده ۱۸۷ نیز مطرح شود. اما کانون سردفتران و دفتریاران به این بخشنامهها اعتراض کرد.
دادنامه شماره ۵ مورخ ۱۳۸۶/۰۱/۱۹ دیوان عدالت اداری
هیأت عمومی دیوان عدالت اداری در پرونده کلاسه ۸۳/۳۲۲، به موجب دادنامه شماره ۵ مورخ ۱۹ فروردین ۱۳۸۶، به این اختلاف رسیدگی کرد. دیوان در رأی خود به اصل ۵۱ قانون اساسی استناد کرد. بر اساس این اصل، هیچ نوع مالیاتی جز به موجب قانون وضع نمیشود.
دیوان همچنین اعلام کرد که تقسیم اموال مشاع، حتی با فرض عدم تساوی و ضرورت پرداخت، اصلاح یا سازش مابهالتفاوت سهم مالکان، از مصادیق موارد مقرر در مواد ۱۱۹ و ۱۸۷ قانون مالیاتهای مستقیم و سایر درآمدهای مشمول مالیات محسوب نمیشود. در نهایت، دو بخشنامه مورد اعتراض از جهت مشمول مالیات دانستن عمل تقسیم، خلاف قانون و خارج از حدود اختیارات تشخیص داده شدند و ابطال شدند
منبع: دادنامه شماره ۵ مورخ ۱۳۸۶/۰۱/۱۹ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری.
اهمیت رأی دیوان برای تقسیم ارث چیست؟
اهمیت این دادنامه در آن است که دیوان صرفاً درباره تقسیم مساوی و بدون پرداخت وجه اظهارنظر نکرده است. بلکه وضعیت تقسیم نامساوی و سازش درباره مابهالتفاوت را نیز بررسی کرده است.
به بیان ساده، اگر شرکا در چارچوب یک تقسیم واقعی توافق کنند که اموال با ارزش متفاوتی به آنها اختصاص پیدا کند و برای جبران اختلاف ارزش، توافق مالی داشته باشند، صرف چنین توافقی به معنای وقوع معامله مشمول مالیات مورد بحث در رأی نیست. این موضوع، مبنای مهمی برای بخشنامههای بعدی سازمان امور مالیاتی شد.
البته رأی دیوان به معنای آن نیست که هر معامله مستقلی که در سندی با عنوان تقسیمنامه نوشته شود، فاقد آثار مالیاتی خواهد بود. موضوع رأی، خود عمل تقسیم مال مشاع و توافقهای مربوط به آن است.
بخشنامه شماره ۲۰۰/۹۵/۴۴؛ تأکید بر عدم تعلق مالیات به تقسیم اموال مشاع
سازمان امور مالیاتی کشور در تاریخ ۱۳ مهر ۱۳۹۵، بخشنامه شماره ۲۰۰/۹۵/۴۴ را با موضوع «عدم شمول مالیات نسبت به تقسیم اموال مشاع در اسناد تقسیمنامههای تنظیمی» صادر کرد. در این بخشنامه اشاره شده بود که برخی ادارات امور مالیاتی، هنگام بررسی تقسیمنامه املاکی که قدرالسهم مالکان آنها تغییر کرده، اقدام به مطالبه مالیات میکنند.
سازمان با استناد به دادنامه شماره ۵ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، مجدداً بر این نکته تأکید کرد که تقسیم اموال مشاع، حتی با وجود اختلاف سهم و لزوم پرداخت یا سازش مابهالتفاوت، ماهیتاً معامله محسوب نمیشود و از این بابت مشمول محاسبه مالیات نخواهد بود.
این بخشنامه از آن جهت اهمیت دارد که میان تقسیم مال مشترک و معامله مستقل تفاوت قائل شده است. بااینحال، موضوع اصلی آن تقسیم اموال مشاع بود و بهطور خاص تمام مسائل مربوط به تقسیم اموال متوفی میان وراث را توضیح نمیداد. تا اینکه در سال ۱۴۰۵، بخشنامه جدیدی درباره تقسیم ترکه صادر شد.
بخشنامه جدید مالیات تقسیم ارث در سال ۱۴۰۵ چه میگوید؟
سازمان امور مالیاتی کشور در تاریخ ۱۴۰۵/۰۵/۳۱، بخشنامه شماره ۲۰۰/۱۴۰۵/۴۳ را با عنوان «عدم شمول مالیات نسبت به تقسیم اموال متوفی میان وراث» صادر کرد. این بخشنامه به امضای رئیس کل سازمان امور مالیاتی کشور رسیده است.
مهمترین ویژگی آن، ارتباط دادن مقررات مالیات بر ارث با قواعد حقوقی تقسیم ترکه و رویه پیشین درباره تقسیم اموال مشاع است.
حکم اول: مالیات بر ارث همچنان برقرار است
بخشنامه با استناد به ماده ۱۷ قانون مالیاتهای مستقیم، ابتدا تأکید میکند که اموال و داراییهای انتقالیافته به وراث در نتیجه فوت، مطابق مقررات قانونی مشمول مالیات بر ارث هستند. بنابراین بخشنامه جدید، مالیات بر ارث را حذف نکرده است.
حکم دوم: تقسیم اموال متوفی مشمول مالیات دیگری نیست
بخشنامه اعلام میکند که تقسیم اموال و داراییهای موضوع ماده ۱۷ میان وراث، چه با توافق آنها و چه به حکم دادگاه، از بابت خود تقسیم مشمول مالیات دیگری نخواهد بود. این حکم حتی در شرایطی برقرار است که سهم وراث از نظر ارزش برابر نباشد و پرداخت یا سازش مابهالتفاوت ضرورت پیدا کند.
حکم سوم: انتقال مستقل بعد از تقسیم، ممکن است مالیات داشته باشد
بخشنامه در قسمت پایانی خود، با استناد به تبصره ۴ ماده ۱۷، تصریح میکند که اگر پس از تنظیم تقسیمنامه و مشخص شدن سهم وراث، هر وارث سهم تعیینشده خود از اموال موضوع بندهای ۲، ۴ و ۵ ماده ۱۷ را به اشخاص ثالث یا وراث دیگر انتقال دهد، انتقال مذکور علاوه بر مالیات بر ارث، طبق مقررات فصل مربوط مشمول مالیات خواهد بود.
بنابراین بخشنامه دو وضعیت را از یکدیگر جدا کرده است:
- تقسیم ترکه که از بابت خود تقسیم، مالیات دیگری ندارد.
- انتقال مستقل مال که ممکن است مشمول مالیات مربوط به آن انتقال باشد.
منبع: بخشنامه شماره ۲۰۰/۱۴۰۵/۴۳ مورخ ۱۴۰۵/۰۵/۳۱ سازمان امور مالیاتی کشور.

آیا تقسیم نامساوی ارث بین وراث مالیات دارد؟
یکی از کاربردیترین موضوعات بخشنامه جدید، وضعیت تقسیم نامساوی اموال متوفی است. در بسیاری از پروندههای ارث، داراییهای باقیمانده از متوفی بهگونهای نیستند که بتوان آنها را به قسمتهایی کاملاً برابر تقسیم کرد. برای مثال، ممکن است ترکه شامل یک آپارتمان، یک مغازه و مقداری وجه نقد باشد. وراث معمولاً ترجیح میدهند هر دارایی به یک یا چند نفر اختصاص پیدا کند و اختلاف ارزش سهمها را از طریق پرداخت وجه یا سازش جبران کنند.
پرسش این است که آیا چنین توافقی موجب تعلق مالیات دیگری میشود؟
مطابق بخشنامه ۲۰۰/۱۴۰۵/۴۳، صرف نامساوی بودن تقسیم و پرداخت یا سازش مابهالتفاوت در چارچوب تقسیم ترکه، موجب تعلق مالیات جداگانه نمیشود.
مثال عددی: تقسیم آپارتمان و خودرو بین دو وارث
فرض کنیم شخصی فوت کرده و دو وارث دارد که سهم قانونی آنها از ترکه مساوی است.
داراییهای متوفی به شرح زیر است:
| دارایی | ارزش فرضی |
| یک واحد آپارتمان | ۶ میلیارد تومان |
| یک دستگاه خودرو | ۲ میلیارد تومان |
| مجموع داراییها | ۸ میلیارد تومان |
سهم هر وارث از مجموع ارزش داراییها، ۴ میلیارد تومان است. وراث توافق میکنند آپارتمان به وارث اول و خودرو به وارث دوم اختصاص یابد. برای جبران اختلاف، وارث اول ۲ میلیارد تومان به وارث دوم میپردازد.
در نتیجه:
- وارث اول، آپارتمان ۶ میلیارد تومانی را دریافت میکند و ۲ میلیارد تومان میپردازد.
- وارث دوم، خودرو ۲ میلیارد تومانی را دریافت میکند و ۲ میلیارد تومان نیز از وارث اول میگیرد.
در پایان، ارزش خالص سهم هر وارث ۴ میلیارد تومان خواهد بود. با فرض اینکه این توافق واقعاً در چارچوب تقسیم ترکه انجام شده باشد، پرداخت ۲ میلیارد تومان مابهالتفاوت، بهخودیخود موجب تعلق مالیات نقلوانتقال دیگری نمیشود. البته مالیات بر ارث آپارتمان و خودرو باید جداگانه و بر اساس مقررات مربوط به هر دارایی محاسبه و تعیین تکلیف شود.
اگر وراث درباره مابهالتفاوت سازش کنند، چه میشود؟
ممکن است وراث به جای پرداخت کامل اختلاف ارزش اموال، درباره مبلغ مابهالتفاوت به توافق برسند. برای مثال، ممکن است یکی از وراث در جریان تقسیم، مالی با ارزش بیشتری دریافت کند و سایر وراث درباره نحوه جبران این اختلاف سازش کنند. برای مثال، ممکن است یکی از وراث در جریان تقسیم، مالی با ارزش بیشتری دریافت کند و سایر وراث درباره نحوه جبران این اختلاف سازش کنند.
بااینحال، باید توجه داشت که هر نوع انتقال مستقل و بلاعوض میان اشخاص، صرفاً به دلیل استفاده از عنوان سازش یا تقسیمنامه، لزوماً در قلمرو این حکم قرار نمیگیرد.
در پروندههای پیچیده باید مشخص شود توافق انجامشده واقعاً بخشی از تقسیم ترکه است یا علاوه بر تقسیم، انتقال حقوق مالی مستقلی نیز صورت گرفته است. این تمایز، بهویژه در تقسیمنامههایی که حاوی چند توافق حقوقی متفاوت هستند، اهمیت دارد.
آیا تقسیم ارث با حکم دادگاه مشمول مالیات است؟
خیر. بخشنامه شماره ۲۰۰/۱۴۰۵/۴۳، تقسیم توافقی و تقسیم به حکم دادگاه را از نظر عدم تعلق مالیات جداگانه بابت خود تقسیم، یکسان دانسته است. گاهی وراث درباره نحوه تقسیم اموال توافق میکنند؛ اما در برخی موارد، اختلاف بر سر ارزش اموال یا نحوه اختصاص آنها باعث میشود موضوع به دادگاه کشیده شود.
اگر دادگاه در چارچوب مقررات قانونی حکم به تقسیم ترکه بدهد، صرف اینکه تقسیم با حکم دادگاه انجام شده است، موجب تعلق مالیات جدیدی نمیشود. برای مثال، فرض کنیم سه وارث بر سر نحوه تقسیم چند قطعه زمین اختلاف دارند. موضوع به دادگاه ارجاع میشود و در نهایت، بر اساس حکم دادگاه، سهم هر وارث مشخص میشود.
در این وضعیت، حکم دادگاه بهخودیخود ماهیت تقسیم را به خریدوفروش یا معامله مشمول مالیات تبدیل نمیکند. البته اگر علاوه بر تقسیم، معامله مستقلی نیز انجام شود، آثار مالیاتی آن معامله باید جداگانه بررسی شود. همچنین عدم تعلق مالیات بابت خود تقسیم، به معنای منتفی شدن مالیات بر ارث نیست.
مالیات انتقال سهمالارث به وارث دیگر چگونه است؟
تا اینجا توضیح دادیم که تقسیم واقعی ترکه، از بابت خود تقسیم مشمول مالیات دیگری نیست. اما اگر یکی از وراث تصمیم بگیرد سهم خود را در قالب معاملهای مستقل به وارث دیگری انتقال دهد، وضعیت متفاوت خواهد بود. در این بخش، تبصره ۴ ماده ۱۷ قانون مالیاتهای مستقیم اهمیت پیدا میکند.
تبصره ۴ ماده ۱۷ چه حکمی دارد؟
بر اساس تبصره ۴ ماده ۱۷، اگر وراث سهم خود را از اموال موضوع بندهای ۲، ۴ و ۵ این ماده به اشخاص ثالث یا وراث دیگر انتقال دهند، علاوه بر مالیات بر ارث، مشمول مالیات طبق مقررات فصول مربوط خواهند بود.
این اموال عبارتاند از:
- سهام، سهمالشرکه و حق تقدم موضوع بند ۲
- انواع وسایل نقلیه موتوری موضوع بند ۴
- املاک و حق واگذاری محل موضوع بند ۵
بنابراین در مورد این داراییها، قانون میان مالیات بر ارث و مالیات انتقال مستقل تفاوت قائل شده است.
مثال: فروش آپارتمان موروثی به یکی از وراث
فرض کنید پس از فوت پدر، یک آپارتمان به دو فرزند او به ارث رسیده است. وراث ابتدا توافق میکنند که آپارتمان مطابق سهم قانونی میان آنها تعیین تکلیف شود. پس از مشخص شدن سهمها، یکی از فرزندان تصمیم میگیرد سهم متعلق به خود را به فرزند دیگر بفروشد. در چنین شرایطی، اگر انتقال واقعاً یک معامله مستقل باشد، نمیتوان صرفاً به دلیل موروثی بودن ملک، آن را فاقد مالیات نقلوانتقال دانست.
مطابق تبصره ۴ ماده ۱۷، این انتقال در کنار مالیات بر ارث، تابع مقررات مالیاتی مربوط به انتقال ملک خواهد بود. توجه داشته باشید که مبلغ مالیات نقلوانتقال باید مطابق مقررات فصل مربوط محاسبه شود و نمیتوان نرخ مالیات بر ارث را به آن تعمیم داد.
آیا انتقال سهمالارث قبل از تقسیمنامه مالیات دارد؟
این موضوع به بررسی دقیقتری نیاز دارد. قسمت پایانی بخشنامه سال ۱۴۰۵، انتقال پس از تنظیم تقسیمنامه را توضیح داده است؛ اما متن تبصره ۴ ماده ۱۷، حکم مالیاتی انتقال سهم وراث را به تنظیم قبلی تقسیمنامه محدود نکرده است.
بنابراین نباید چنین نتیجه گرفت که هر انتقال سهمالارث پیش از تنظیم تقسیمنامه، الزاماً فاقد مالیات است. اگر وارث، سهم خود را در قالب یک معامله مستقل انتقال دهد، باید ماهیت انتقال و مقررات مالیاتی مربوط بررسی شود. در مقابل، اگر اقدام انجامشده واقعاً تقسیم ترکه باشد، اصل عدم تعلق مالیات جداگانه به خود تقسیم مطرح خواهد بود.
معیار اصلی، ماهیت حقوقی اقدام است؛ نه صرفاً عنوان سند یا زمان تنظیم تقسیمنامه.
تفاوت مالیاتی تقسیم ترکه و فروش سهمالارث در یک نگاه
| موضوع | تقسیم ترکه | انتقال مستقل سهمالارث |
| هدف اصلی | تعیین و اختصاص سهم وراث | واگذاری مال یا حق به شخص دیگر |
| ماهیت اقدام | تقسیم مال مشترک | معامله یا انتقال مستقل |
| امکان پرداخت وجه | بله، برای جبران مابهالتفاوت | بسته به نوع معامله |
| مالیات جداگانه بابت خود اقدام | بر اساس بخشنامه ۱۴۰۵، ندارد | حسب مورد، طبق مقررات قانونی |
| مالیات بر ارث | همچنان طبق قانون برقرار است | مالیات بر ارث نیز طبق قانون مطرح است |
| مستند اصلی | بخشنامه ۲۰۰/۱۴۰۵/۴۳ و دادنامه شماره ۵ | تبصره ۴ ماده ۱۷ و مقررات فصل مربوط |
نکته مهم این جدول آن است که برای تشخیص وضعیت مالیاتی، باید محتوای واقعی توافق وراث بررسی شود.
برای مثال، اگر در یک سند هم تقسیم ترکه انجام شده باشد و هم یک معامله مستقل میان وراث ثبت شده باشد، نمیتوان بدون تفکیک این اقدامات درباره آثار مالیاتی تمام سند حکم واحدی صادر کرد.
اگر متوفی قبل از سال ۱۳۹۵ فوت کرده باشد، وضعیت مالیات تقسیم ارث چگونه است؟
یکی از نکات بسیار مهم در پروندههای مالیات بر ارث، تاریخ فوت متوفی است.بر اساس تبصره ۱ ماده ۱۷ قانون مالیاتهای مستقیم، مقررات این ماده نسبت به متوفیانی که قبل از تاریخ ۱۳۹۵/۰۱/۰۱ فوت کردهاند، اعمال نمیشود. این موضوع ارتباطی به زمان مراجعه وراث برای تقسیم اموال ندارد.
برای مثال، ممکن است شخصی در سال ۱۳۹۳ فوت کرده باشد؛ اما وراث او در سال ۱۴۰۵ تصمیم بگیرند اموال را میان خود تقسیم کنند.
در چنین پروندهای باید دو مسئله را جداگانه بررسی کرد:
اول: مالیات بر ارث متوفی
با توجه به تاریخ فوت، مقررات مالیات بر ارث مربوط به همان وضعیت زمانی باید شناسایی و اعمال شود. نمیتوان صرفاً به این دلیل که تقسیم در سال ۱۴۰۵ انجام شده، نرخهای ماده ۱۷ اصلاحی را برای متوفی پیش از سال ۱۳۹۵ اعمال کرد.
دوم: مالیات بابت خود تقسیم
قاعده عدم تعلق مالیات جداگانه به تقسیم واقعی مال مشاع، دارای سابقهای قدیمیتر از بخشنامه سال ۱۴۰۵ است. دادنامه شماره ۵ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری در سال ۱۳۸۶ و بخشنامه شماره ۲۰۰/۹۵/۴۴ سازمان امور مالیاتی نیز درباره عدم تعلق مالیات به عمل تقسیم اموال مشاع اظهارنظر کردهاند. بنابراین در پروندههای قدیمی نیز باید مبانی تقسیم مال مشاع و مقررات مالیاتی قابل اعمال در زمان مربوط را جداگانه بررسی کرد.
نتیجه: تاریخ فوت بر تعیین مقررات مالیات بر ارث اثر دارد؛ اما زمان تقسیم و ماهیت اقدامات حقوقی وراث نیز باید مستقلاً بررسی شود.

برای اثبات اینکه اقدام وراث تقسیم ترکه بوده، چه مدارکی اهمیت دارد؟
بخشنامه سال ۱۴۰۵، فهرست مشخصی از مدارک لازم برای احراز تقسیم واقعی ترکه ارائه نکرده است. بااینحال، از نظر عملی و برای جلوگیری از اختلاف با اداره امور مالیاتی، بهتر است وراث یا مشاور مالیاتی آنها مدارک مرتبط را با دقت بررسی و نگهداری کنند.
مدارکی که بسته به شرایط پرونده میتوانند اهمیت داشته باشند عبارتاند از:
- مدارک مربوط به شناسایی وراث و سهم قانونی آنها
- اسناد مالکیت و مدارک داراییهای متوفی
- تقسیمنامه یا توافقنامه مربوط به تقسیم ترکه
- حکم دادگاه، در صورت انجام تقسیم قضایی
- مستندات مربوط به ارزشگذاری اموال
- توافقهای مربوط به پرداخت، اصلاح یا سازش مابهالتفاوت
- مدارک مربوط به پرداخت وجه میان وراث، در صورت وجود
- اسناد مربوط به معاملات مستقل احتمالی میان وراث
این موارد، پیشنهادهایی برای مستندسازی و تحلیل پرونده هستند و نباید آنها را فهرست الزامی مقرر در بخشنامه تلقی کرد.
چرا متن تقسیمنامه اهمیت دارد؟
زیرا ممکن است در جریان بررسی مالیاتی، اختلاف اصلی بر سر ماهیت توافق وراث باشد. برای مثال، اگر در سند مشخص شده باشد که کدام دارایی از ترکه به کدام وارث اختصاص پیدا کرده و پرداخت مابهالتفاوت نیز در چارچوب همان تقسیم انجام شده است، فهم رابطه اقدامات حقوقی سادهتر خواهد بود.
اما اگر در کنار تقسیم ترکه، قرارداد فروش، صلح مستقل یا انتقال حقوق دیگری نیز وجود داشته باشد، آثار مالیاتی آنها باید جداگانه بررسی شود. به همین دلیل بهتر است متن تقسیمنامه، ماهیت واقعی توافق و ارتباط پرداختها با تقسیم داراییها را بهصورت روشن نشان دهد.
پنج اشتباه رایج درباره مالیات تقسیم ارث
اشتباه اول: بخشنامه جدید، مالیات بر ارث را حذف کرده است
این برداشت نادرست است. بخشنامه سال ۱۴۰۵ درباره عدم تعلق مالیات دیگری به عمل تقسیم است، نه حذف مالیات بر ارث.
اشتباه دوم: هر تقسیم نامساوی، خریدوفروش محسوب میشود
این تصور نیز درست نیست. دادنامه شماره ۵ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری و بخشنامههای سالهای ۱۳۹۵ و ۱۴۰۵ نشان میدهند که صرف اختلاف ارزش سهمها و پرداخت یا سازش مابهالتفاوت در تقسیم، موجب تعلق مالیات مورد بحث نمیشود.
اشتباه سوم: اگر تقسیمنامه تنظیم شود، هر معاملهای بدون مالیات است
عنوان سند بهتنهایی تعیینکننده آثار مالیاتی نیست. اگر یک انتقال مستقل واقع شود، باید مطابق مقررات مربوط به آن انتقال بررسی شود؛ حتی اگر اسناد مربوط به تقسیم ترکه نیز وجود داشته باشند.
اشتباه چهارم: تقسیم ترکه با حکم دادگاه، مالیات بیشتری دارد
بخشنامه شماره ۲۰۰/۱۴۰۵/۴۳، تقسیم توافقی و تقسیم به حکم دادگاه را از نظر عدم تعلق مالیات جداگانه بابت خود تقسیم، یکسان دانسته است.
اشتباه پنجم: نرخ مالیات بر ارث برای همه داراییها یکسان است
ماده ۱۷ برای داراییهای مختلف، نرخها و مأخذهای متفاوتی پیشبینی کرده است. همچنین طبقه وراث و تاریخ فوت میتواند در تعیین مقررات مالیاتی مؤثر باشد. بنابراین برای محاسبه مالیات بر ارث باید نوع دارایی، طبقه وراث، تاریخ فوت و مأخذ قانونی مربوط را در نظر گرفت.
جمعبندی؛ تقسیم ارث مالیات جداگانه ندارد، اما انتقال سهمالارث ممکن است داشته باشد
تقسیم اموال متوفی میان وراث، یکی از موضوعاتی است که در آن شناخت مقررات حقوق مدنی و مالیاتی اهمیت زیادی دارد.در گذشته، گاهی تقسیم اموال مشاع، بهخصوص زمانی که سهم شرکا از نظر ارزش یکسان نبود و پرداخت مابهالتفاوت انجام میشد، با مطالبه مالیات همراه میشد.
اما هیأت عمومی دیوان عدالت اداری در دادنامه شماره ۵ مورخ ۱۳۸۶/۰۱/۱۹، با استناد به اصل ۵۱ قانون اساسی، مشمول مالیات دانستن عمل تقسیم اموال مشاع را در وضعیت مورد رسیدگی فاقد مبنای قانونی تشخیص داد.
سازمان امور مالیاتی نیز در بخشنامه شماره ۲۰۰/۹۵/۴۴ بر این مبنا تأکید کرد و سرانجام در بخشنامه شماره ۲۰۰/۱۴۰۵/۴۳، حکم عدم تعلق مالیات جداگانه را بهطور مشخص درباره تقسیم اموال متوفی میان وراث تبیین کرد.
بنابراین اگر وراث صرفاً در حال تقسیم واقعی اموال بهارثرسیده باشند، حتی در صورت تقسیم نامساوی و پرداخت یا سازش مابهالتفاوت، از بابت خود تقسیم مشمول مالیات دیگری نخواهند بود.
بااینحال، دو نکته را نباید فراموش کرد:
نخست اینکه مالیات بر ارث همچنان مطابق قانون برقرار است و بخشنامه جدید تغییری در اصل تعلق آن ایجاد نکرده است.
دوم اینکه اگر یکی از وراث، سهم خود را در قالب معاملهای مستقل به وارث دیگر یا شخص ثالث انتقال دهد، باید آثار مالیاتی آن انتقال مطابق مقررات مربوط بررسی شود.
در نتیجه، مهمترین پرسش در هر پرونده این است که آیا آنچه میان وراث انجام شده، واقعاً تقسیم ترکه است یا یک انتقال مستقل؟پاسخ صحیح به همین پرسش میتواند از مطالبه مالیات فاقد مبنای قانونی جلوگیری کند و درعینحال مانع از برداشت نادرست از بخشنامه جدید شود.
منابع قانونی، بخشنامهها و آرای مورد استناد
۱. قانون مالیاتهای مستقیم: ماده ۱۷، بهویژه تبصرههای ۱، ۲ و ۴؛ مصوب ۱۳۶۶ با اصلاحات بعدی.
۲. قانون امور حسبی: ماده ۳۲۶، درباره تسری مقررات تقسیم قانون مدنی به تقسیم ترکه.
۳. قانون مدنی: ماده ۵۹۱، درباره تقسیم مال مشترک با توافق شرکا یا در شرایط قانونی به حکم دادگاه.
۴. هیأت عمومی دیوان عدالت اداری: دادنامه شماره ۵ مورخ ۱۳۸۶/۰۱/۱۹، پرونده کلاسه ۸۳/۳۲۲، درباره ابطال دو بخشنامه مرتبط با مالیات تقسیم اموال مشاع.
۵. سازمان امور مالیاتی کشور: بخشنامه شماره ۲۰۰/۹۵/۴۴ مورخ ۱۳۹۵/۰۷/۱۳، با موضوع عدم شمول مالیات نسبت به تقسیم اموال مشاع در اسناد تقسیمنامههای تنظیمی.
۶. سازمان امور مالیاتی کشور: بخشنامه شماره ۲۰۰/۱۴۰۵/۴۳ مورخ ۱۴۰۵/۰۵/۳۱، با موضوع عدم شمول مالیات نسبت به تقسیم اموال متوفی میان وراث.
پرسشهای پرتکرار این موضوع
آیا تقسیم ارث بین خواهر و برادر مالیات دارد؟
اگر خواهر و برادر بهعنوان وراث، اموال متوفی را در قالب تقسیم واقعی ترکه میان خود تقسیم کنند، بر اساس بخشنامه ۲۰۰/۱۴۰۵/۴۳، از بابت خود تقسیم مالیات دیگری تعلق نمیگیرد. بااینحال، مالیات بر ارث و مالیات احتمالی معاملات مستقل باید جداگانه بررسی شود.
آیا تقسیم خانه موروثی مشمول مالیات نقلوانتقال است؟
صرف تقسیم خانه موروثی میان وراث، از بابت خود تقسیم مشمول مالیات نقلوانتقال دیگری نیست. اما اگر یکی از وراث سهم خود را در قالب معاملهای مستقل به دیگری انتقال دهد، مقررات مالیات نقلوانتقال ممکن است اعمال شود.
اگر یکی از وراث پول بگیرد و دیگری ملک، آیا مالیات تعلق میگیرد؟
اگر دریافت وجه و اختصاص ملک در چارچوب تقسیم واقعی ترکه و برای جبران اختلاف ارزش سهمها باشد، مطابق بخشنامه جدید، از بابت خود تقسیم مالیات دیگری تعلق نمیگیرد. اما مالیات بر ارث داراییها همچنان باید تعیین تکلیف شود.
آیا تقسیم ارث بدون تنظیم تقسیمنامه رسمی مالیات دارد؟
حکم بخشنامه درباره عدم شمول مالیات نسبت به خود تقسیم ترکه است. بااینحال، اعتبار حقوقی توافق، امکان ثبت انتقال دارایی و مدارک لازم باید جداگانه بررسی شود. بخشنامه بهتنهایی تمام شرایط شکلی و ثبتی تقسیمنامه را تعیین نکرده است.
آیا تقسیم ارث با حکم دادگاه مالیات دارد؟
طبق بخشنامه شماره ۲۰۰/۱۴۰۵/۴۳، تقسیم اموال متوفی با حکم دادگاه، از بابت خود تقسیم مشمول مالیات دیگری نیست.
آیا پرداخت مابهالتفاوت در تقسیم ارث مشمول مالیات است؟
صرف پرداخت یا سازش مابهالتفاوت در چارچوب تقسیم واقعی ترکه، بر اساس بخشنامه جدید و مبانی دادنامه شماره ۵ دیوان عدالت اداری، موجب تعلق مالیات جداگانه به عمل تقسیم نمیشود.
آیا فروش سهمالارث به یکی از وراث مالیات دارد؟
اگر فروش، یک انتقال مستقل باشد، باید مقررات مالیاتی مربوط بررسی شود. تبصره ۴ ماده ۱۷ در مورد انتقال اموال موضوع بندهای ۲، ۴ و ۵ این ماده، تعلق مالیات طبق مقررات فصول مربوط را علاوه بر مالیات بر ارث پیشبینی کرده است.
آیا بخشنامه سال ۱۴۰۵ شامل متوفیان قبل از سال ۱۳۹۵ هم میشود؟
موضوع عدم شمول مالیات جداگانه به تقسیم واقعی ترکه، پشتوانهای در رویه قضایی و بخشنامههای پیشین دارد. اما مالیات بر ارث متوفیان قبل از ۱۳۹۵/۰۱/۰۱ تابع مقررات ماده ۱۷ اصلاحی نیست. در این پروندهها باید میان مقررات مالیات بر ارث و آثار مالیاتی تقسیم تفاوت گذاشت.
آیا تقسیم سهام و خودرو میان وراث مالیات دارد؟
صرف تقسیم این داراییها در چارچوب ترکه، مشمول حکم عدم تعلق مالیات جداگانه به تقسیم است. اما مالیات بر ارث آنها بر اساس ماده ۱۷ و انتقال مستقل بعدی آنها بر اساس مقررات مربوط، حسب مورد بررسی میشود.
اگر اداره مالیاتی بابت تقسیم ترکه مالیات مطالبه کند، به چه مستنداتی میتوان استناد کرد؟
بسته به موضوع مطالبه، از جمله مستندات مهم میتوان به دادنامه شماره ۵ مورخ ۱۳۸۶/۰۱/۱۹ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، بخشنامه شماره ۲۰۰/۹۵/۴۴ و بخشنامه شماره ۲۰۰/۱۴۰۵/۴۳ سازمان امور مالیاتی اشاره کرد. همچنین مواد ۳۲۶ قانون امور حسبی و ۵۹۱ قانون مدنی برای توضیح ماهیت حقوقی تقسیم ترکه اهمیت دارند. البته پیش از هر اقدامی باید مشخص شود مالیات مطالبهشده مربوط به خود تقسیم است یا به یک معامله مستقل تعلق دارد.

هنوز دیدگاهی ثبت نشده است
اولین تجربه یا سوال را شما بنویسید تا گفتوگو شروع شود.