وقتی شخصی سهام یک شرکت را به فرد دیگری هدیه میدهد یا سهمالشرکه خود را بدون دریافت پول به نام شخص دیگری منتقل میکند، آیا باید مالیات بپردازد؟ آیا دریافتکننده سهام نیز مشمول مالیات است؟ اگر انتقال میان پدر و فرزند انجام شود، حکم مالیاتی آن متفاوت خواهد بود؟
این پرسشها در ظاهر ساده هستند، اما پاسخ آنها به چند مقرره متفاوت در قانون مالیاتهای مستقیم بستگی دارد.بهطور خلاصه، انتقال بلاعوض سهام یا سهمالشرکه میتواند دو پیامد مالیاتی مستقل داشته باشد: مالیات نقلوانتقال برای انتقالدهنده و مالیات بر درآمد اتفاقی برای انتقالگیرنده. بااینحال، تعلق و میزان هرکدام باید باتوجهبه نوع سهام، وضعیت اشخاص، تاریخ انتقال، معافیتها و مقررات حاکم بررسی شود.
شورای عالی مالیاتی در سال ۱۳۹۹، با صدور نظریهای درباره صلح بلاعوض سهام و سهمالشرکه، به یکی از اختلافات مهم در این زمینه پاسخ داد. پس از آن نیز تصویب قانون مالیات بر سوداگری و سفتهبازی در سال ۱۴۰۴، مقررات مالیات بر درآمد اتفاقی و شیوه شناسایی برخی انتقالات مالی اشخاص غیرتجاری را تغییر داد.
در این مقاله از آقای مالیات تلاش میکنیم موضوع را از مفاهیم اولیه حقوقی آغاز کنیم و بهتدریج به مسائل تخصصی، ازجمله نحوه محاسبه مالیات، انتقال سهام به اعضای خانواده، ارزشگذاری سهام غیربورسی، اختلافات مالیاتی و آثار اصلاحات قانونی برسیم.
مالیات صلح و هبه سهام چیست؟
برای شناخت مالیات این معاملات، ابتدا باید مفهوم سهام، سهمالشرکه، صلح و هبه را بشناسیم. فرض کنید شخصی مالک ۳۰ درصد سهام یک شرکت است. او تصمیم میگیرد بدون دریافت پول، تمام یا بخشی از سهام خود را به شخص دیگری منتقل کند. این انتقال ممکن است در قالب عقد صلح بلاعوض یا هبه انجام شود.
از نظر حقوقی، انتقالدهنده مالکیت یک دارایی را به شخص دیگری واگذار کرده و انتقالگیرنده، دارایی جدیدی به دست آورده است.اما از نظر مالیاتی، موضوع فقط دریافت یا پرداخت وجه نیست. ممکن است قانونگذار برای خودِ انتقال دارایی، مالیاتی مقرر کرده باشد. از طرف دیگر، شخصی که دارایی را بدون پرداخت عوض دریافت میکند نیز ممکن است مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی شود.
برای مثال، اگر فردی سهام یک شرکت غیربورسی را بهصورت رایگان به دوست خود منتقل کند، باید دو موضوع جداگانه بررسی شود:
اول اینکه انتقال سهام از نظر مقررات مالیات نقلوانتقال چه حکمی دارد.
دوم اینکه دریافت رایگان سهام، برای شخص انتقالگیرنده درآمد مشمول مالیات اتفاقی ایجاد میکند یا خیر.
این تفکیک، مبنای اصلی تمام مطالب این مقاله است.

تفاوت سهام و سهمالشرکه چیست و چرا در مالیات اهمیت دارد؟
در زبان روزمره، گاهی سهام و سهمالشرکه به یک معنا استفاده میشوند؛ درحالیکه این دو مفهوم از نظر حقوق شرکتها کاملاً یکسان نیستند.
سهام شرکت چیست؟
سهام، واحدی از سرمایه شرکت سهامی است که حقوق مالی و غیرمالی صاحب آن را نشان میدهد. برای مثال، اگر سرمایه یک شرکت سهامی خاص به یک میلیون سهم تقسیم شده باشد، شخصی که ۲۰۰ هزار سهم دارد، مالک ۲۰ درصد سهام شرکت محسوب میشود.
سهامدار ممکن است از حقوقی مانند دریافت سود تقسیمی، مشارکت در تصمیمگیریهای شرکت و برخورداری از سهم خود از دارایی قابل تقسیم شرکت برخوردار باشد. البته حدود این حقوق تابع قانون و مقررات مربوط به نوع سهام است.
سهمالشرکه چیست؟
سهمالشرکه، سهم هر شریک از سرمایه برخی شرکتهای تجاری، ازجمله شرکت با مسئولیت محدود است. برخلاف سهام شرکت سهامی، سهمالشرکه شرکت با مسئولیت محدود تابع تشریفات خاص انتقال است.
مطابق ماده ۱۰۲ قانون تجارت، انتقال سهمالشرکه به غیر نیازمند رضایت شرکایی است که دستکم سهچهارم سرمایه شرکت متعلق به آنها باشد و از نظر تعداد نیز اکثریت داشته باشند.
ماده ۱۰۳ قانون تجارت نیز انتقال سهمالشرکه را منوط به تنظیم سند رسمی کرده است. بنابراین اگر شخصی قصد داشته باشد سهمالشرکه خود را به دیگری هبه یا صلح کند، علاوه بر مقررات مالیاتی باید شرایط قانونی انتقال سهمالشرکه را نیز رعایت کند.
آیا مالیات انتقال سهام و سهمالشرکه یکسان است؟
نه در تمام موارد. قانون مالیاتهای مستقیم برای نقلوانتقال سهام و سهمالشرکه شرکتهایی که مشمول تبصره یک ماده ۱۴۳ هستند، حکم مشخصی پیشبینی کرده است.
از طرف دیگر، نقلوانتقال سهام و حق تقدم سهام در بورسها و بازارهای خارج از بورس دارای مجوز، تابع ماده ۱۴۳ مکرر است. بنابراین پیش از محاسبه مالیات باید نوع شرکت و شیوه قانونی انتقال مشخص شود.
صلح سهام چیست و چه تفاوتی با هبه دارد؟
عقد صلح یکی از قراردادهای شناختهشده در قانون مدنی است که کاربرد آن فقط به حل اختلافات محدود نمیشود. بر اساس ماده ۷۵۲ قانون مدنی، صلح میتواند برای رفع اختلاف موجود، جلوگیری از اختلاف احتمالی یا انجام معامله منعقد شود.
ماده ۷۵۸ نیز مقرر میکند صلح در مقام معاملات میتواند نتیجه معاملهای را ایجاد کند که بهجای آن واقع شده است، بدون آنکه الزاماً تمام شرایط و احکام اختصاصی همان معامله را داشته باشد. بنابراین اشخاص میتوانند برای انتقال مالکیت سهام نیز از عقد صلح استفاده کنند.
صلح بلاعوض سهام
در صلح بلاعوض، انتقالدهنده سهام خود را بدون دریافت عوض به دیگری منتقل میکند. برای مثال، شخصی مالک ۱۰ هزار سهم یک شرکت است و تمام سهام خود را بدون دریافت وجه به برادرش صلح میکند. در این وضعیت، انتقالگیرنده در صورت تحقق صحیح انتقال، دارایی ارزشمندی دریافت کرده است. همین تحصیل بلاعوض دارایی میتواند مبنای بررسی مالیات اتفاقی باشد.
صلح معوض سهام
در صلح معوض، انتقال مالکیت در برابر دریافت عوض انجام میشود. برای مثال، شخصی سهام یک شرکت را در برابر دریافت پنج میلیارد تومان به دیگری صلح میکند. اگر ارزش دو عوض متناسب باشد، صرف عنوان صلح، معامله را به درآمد اتفاقی تبدیل نمیکند. در چنین حالتی باید مقررات مالیات نقلوانتقال و سایر احکام مرتبط بررسی شوند.
صلح محاباتی سهام
صلح محاباتی زمانی مطرح میشود که میان ارزش واقعی عوضین، تفاوت قابلتوجهی وجود داشته باشد و یکی از طرفین از این تفاوت منتفع شود. برای مثال، شخصی سهامی با ارزش قابل احراز ده میلیارد تومان را در برابر دریافت دو میلیارد تومان به دیگری منتقل میکند.
در این فرض، علاوه بر مالیات مربوط به نقلوانتقال، ممکن است موضوع مالیات اتفاقی نسبت به مابهالتفاوت ارزش عوضین مطرح شود. البته باید روشن شود که تفاوت ارزش ناشی از قصد محاباتی طرفین بوده یا دلایل اقتصادی و حقوقی دیگری داشته است.
هبه سهام چیست؟
هبه عقدی است که در آن شخصی مالی را بهصورت رایگان به دیگری تملیک میکند. ماده ۷۹۵ قانون مدنی به مفهوم هبه پرداخته و ماده ۷۹۸ نیز برای تحقق آن، شرایطی ازجمله قبول و قبض را مقرر کرده است. تفاوت مهم هبه با صلح، در آثار حقوقی آن و بهخصوص امکان رجوع است. هبه در شرایط مقرر قانونی میتواند قابل رجوع باشد؛ اما صلح اصولاً عقدی لازم است. بااینحال، از نظر مالیاتی، هر دو عقد میتوانند سبب تحصیل بلاعوض دارایی شوند.
نکته مهم: مشابه بودن نتیجه مالیاتی احتمالی صلح و هبه به معنای یکسان بودن تمام آثار حقوقی آنها نیست.
مبنای قانونی مالیات صلح بلاعوض سهام چیست؟
برای بررسی مالیات این معاملات، باید چند ماده از قانون مالیاتهای مستقیم را در کنار یکدیگر مطالعه کنیم.
مهمترین مواد عبارتاند از:
| ماده قانونی | موضوع |
| ماده ۱۱۹ | شمول مالیات بر درآمد اتفاقی |
| ماده ۱۲۰ | تعیین درآمد مشمول مالیات و ارزشگذاری درآمد غیرنقدی |
| ماده ۱۲۱ | آثار مالیاتی صلح با شرط فسخ و هبه با حق رجوع |
| ماده ۱۲۲ | صلح با حفظ منافع برای مصالح یا شخص ثالث |
| ماده ۱۲۴ | احکام جدید درآمد اتفاقی اشخاص غیرتجاری |
| ماده ۱۲۶ | معافیتهای جدید اشخاص غیرتجاری |
| ماده ۱۲۸ | نحوه تشخیص درآمد اتفاقی اشخاص حقوقی |
| تبصره ۱ ماده ۱۴۳ | مالیات مقطوع نقلوانتقال سهام و سهمالشرکه سایر شرکتها |
| ماده ۱۴۳ مکرر | مالیات نقلوانتقال سهام و حق تقدم در بازارهای مشمول |
| بند الف ماده ۱۶ مکرر قانون پایانههای فروشگاهی | صدور صورتحساب الکترونیکی معاملات اوراق بهادار |
نکته اساسی این است که هیچیک از این مواد را نباید بدون توجه به موضوع و قلمرو سایر مواد تفسیر کرد.
ماده ۱۱۹ قانون مالیاتهای مستقیم چه میگوید؟
ماده ۱۱۹ درباره درآمدی است که اشخاص بهصورت بلاعوض، از طریق معاملات محاباتی، بهعنوان جایزه یا عناوین مشابه تحصیل میکنند. در اصلاحات سال ۱۴۰۴، قانونگذار علاوه بر اصلاح ساختار ماده، میان اشخاص تجاری و غیرتجاری نیز تفاوت قائل شده است.
بر این اساس، دریافت رایگان سهام میتواند برای انتقالگیرنده، تحصیل درآمد غیرنقدی تلقی شود. اما این موضوع به معنای مطالبه قطعی مالیات در تمام موارد نیست؛ زیرا باید معافیتها، وضعیت دریافتکننده و شرایط اجرایی مقررات جدید نیز بررسی شوند.
ماده ۱۲۰ و نحوه تعیین ارزش سهام اهدایی
طبق ماده ۱۲۰ اصلاحشده، درآمد مشمول مالیات این فصل اصولاً صد درصد درآمد حاصل است.اگر درآمد غیرنقدی باشد، قانون برای تعیین مأخذ مالیات، قواعد ارزشگذاری مقرر کرده است. برای داراییهای موضوع ماده ۴۶، مقررات خاص ارزشگذاری همان داراییها اهمیت دارد. در مورد سایر داراییها، بهای روز تحقق درآمد ملاک قرار میگیرد.
از آنجا که سهام و سهمالشرکه در فهرست داراییهای موضوع ماده ۴۶ قرار ندارند، قاعده عمومی بهای روز تحقق درآمد، در بحث مالیات اتفاقی سهام اهمیت پیدا میکند. این موضوع با مالیات مقطوع نقلوانتقال سهام تفاوت دارد؛ زیرا مأخذ مالیات تبصره یک ماده ۱۴۳، ارزش اسمی است.
مالیات انتقالدهنده سهام چقدر است؟
یکی از رایجترین اشتباهات در محاسبه مالیات سهام، یکسان گرفتن نرخ مالیات انواع انتقال است. درحالیکه برای تعیین مالیات انتقالدهنده، ابتدا باید مشخص شود انتقال در چه چارچوبی انجام شده است.
مالیات نقلوانتقال سهام و سهمالشرکه غیربورسی
بر اساس تبصره یک ماده ۱۴۳ قانون مالیاتهای مستقیم، از نقلوانتقال سهام، سهمالشرکه و حقوق مقرر در این تبصره در شرکتهای مشمول، مالیات مقطوع به میزان چهار درصد ارزش اسمی دریافت میشود.
پس:
مالیات نقلوانتقال = ارزش اسمی سهام یا سهمالشرکه انتقالی × ۴ درصد
ارزش اسمی، لزوماً برابر ارزش واقعی شرکت یا قیمت مورد توافق طرفین نیست.
مثال اول: انتقال بلاعوض سهام شرکت سهامی خاص
فرض کنیم شخصی مالک ۲۰ درصد سهام شرکتی است که سرمایه ثبتشده آن ۱۰ میلیارد تومان است. در نتیجه، ارزش اسمی سهام متعلق به این شخص دو میلیارد تومان خواهد بود.
اگر تمام سهام مذکور را بهصورت بلاعوض به دیگری منتقل کند، در فرض شمول تبصره یک ماده ۱۴۳:
مالیات نقلوانتقال = ۲,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۴٪
مالیات انتقالدهنده: ۸۰ میلیون تومان
توجه کنیم که این محاسبه صرفاً مربوط به مالیات نقلوانتقال است و تکلیف مالیات اتفاقی انتقالگیرنده را مشخص نمیکند.
مالیات نقلوانتقال سهام بورسی
طبق ماده ۱۴۳ مکرر قانون مالیاتهای مستقیم، نقلوانتقال سهام و حق تقدم سهام شرکتها در بورسها و بازارهای خارج از بورس دارای مجوز، مشمول مالیات مقطوع به میزان نیم درصد ارزش فروش است.
بنابراین در معاملات عادی مشمول این ماده:
مالیات نقلوانتقال = ارزش فروش سهام × ۰٫۵ درصد
برای مثال، اگر شخصی سهامی را به ارزش فروش دو میلیارد تومان در یک معامله مشمول ماده ۱۴۳ مکرر بفروشد، مالیات مقطوع آن ده میلیون تومان خواهد بود.
اما یک مسئله مهم وجود دارد.
در انتقال کاملاً بلاعوض سهام، ممکن است اساساً قیمت فروش قراردادی وجود نداشته باشد. همچنین باید احراز شود که انتقال واقعاً در چارچوب معاملات مشمول ماده ۱۴۳ مکرر انجام شده است. بنابراین نمیتوان بدون بررسی مقررات بازار مربوط و شیوه ثبت انتقال، مبلغ مالیات هبه سهام بورسی را صرفاً با فرض قیمتگذاری دلخواه تعیین کرد.
آیا انتقالدهنده میتواند به دلیل دریافت نکردن پول از پرداخت مالیات معاف شود؟
صرف دریافت نکردن وجه، بهتنهایی برای نفی مالیات نقلوانتقال کافی نیست. در مقررات تبصره یک ماده ۱۴۳، موضوع مالیات، نقلوانتقال سهام و سهمالشرکه است و مأخذ آن نیز ارزش اسمی تعیین شده است.بنابراین اگر انتقال در قلمرو این حکم قرار گیرد، بلاعوض بودن معامله اصولاً موجب حذف خودکار مالیات مقطوع نخواهد شد.البته هرگونه استثنا یا معافیت خاص قانونی باید جداگانه بررسی شود.
آیا انتقالگیرنده سهام نیز باید مالیات بپردازد؟
این پرسش، مهمترین محل اختلاف تفسیری در موضوع صلح بلاعوض سهام است.فرض کنیم شخصی سهام شرکتی را بدون دریافت پول به دیگری منتقل کند.انتقالدهنده بابت انجام نقلوانتقال، حسب مورد، مالیات مقطوع پرداخت میکند.
اما انتقالگیرنده چه وضعیتی دارد؟
او پولی پرداخت نکرده، ولی مالک دارایی ارزشمندی شده است.از منظر ماده ۱۱۹ قانون مالیاتهای مستقیم، چنین تحصیلی میتواند مصداق درآمد غیرنقدی بلاعوض باشد.بنابراین احتمال تعلق مالیات اتفاقی برای انتقالگیرنده وجود دارد.
برای پاسخ دقیق، باید نظر شورای عالی مالیاتی در سال ۱۳۹۹ را بررسی کنیم.
بخشنامه ۲۱۰/۹۹/۵۵ و نظر شورای عالی مالیاتی درباره صلح بلاعوض سهام
در سال ۱۳۹۹، درباره مالیات انتقال بلاعوض سهام و سهمالشرکه، اختلافنظرهایی در نظام مالیاتی مطرح شد.موضوع برای بررسی به شورای عالی مالیاتی ارجاع شد و شورا در صورتجلسه شماره ۲۰۱-۱۲ مورخ ۱۳۹۹/۰۷/۰۶ اعلام نظر کرد.نظر اکثریت شورا پس از تنفیذ رئیس کل سازمان امور مالیاتی، با بخشنامه شماره ۲۱۰/۹۹/۵۵ مورخ ۱۳۹۹/۰۷/۰۹ ابلاغ شد.
نکته حقوقی: این سند، نظر شورای عالی مالیاتی است و نباید آن را رأی هیأت عمومی دیوان عدالت اداری معرفی کرد.
اختلاف اصلی چه بود؟
موضوع اختلاف این بود که آیا پس از پرداخت مالیات مقطوع نقلوانتقال سهام، مطالبه مالیات اتفاقی از انتقالگیرنده نیز قانونی است یا خیر.مخالفان مطالبه مالیات اتفاقی به عبارت قانونی مربوط به عدم مطالبه مالیات دیگر از بابت درآمد نقلوانتقال سهام استناد میکردند.
در مقابل، طرفداران مطالبه مالیات اتفاقی معتقد بودند مالیات نقلوانتقال و مالیات تحصیل بلاعوض، دو موضوع مستقل هستند.
شورای عالی مالیاتی چه نظری داد؟
شورای عالی مالیاتی نظر مبتنی بر تفکیک دو رویداد مالیاتی را پذیرفت.
بر این اساس، در صلح بلاعوض سهام و سهمالشرکه:
انتقالدهنده حسب مورد مشمول مالیات مقطوع نقلوانتقال موضوع تبصره یک ماده ۱۴۳ یا ماده ۱۴۳ مکرر خواهد بود.انتقالگیرنده نیز به دلیل انتفاع حاصل از دریافت بلاعوض دارایی، در قلمرو مالیات بر درآمد اتفاقی قرار میگیرد.این نتیجه از نظر شورا با مقررات مالیاتی مربوط سازگار بود.
آیا این نظر به معنای دریافت دو مالیات از یک معامله است؟
از نظر اقتصادی، ممکن است یک انتقال دارایی برای دو طرف هزینه مالیاتی ایجاد کند.اما از نظر حقوق مالیاتی، باید میان مالیات مضاعف و تعدد رویدادهای مشمول مالیات تمایز گذاشت.
در اینجا دو شخص متفاوت وجود دارند.انتقالدهنده مالکیت دارایی خود را منتقل میکند و انتقالگیرنده مالی را بدون پرداخت عوض دریافت میکند.به همین دلیل، وجود مالیات مقطوع انتقالدهنده لزوماً مانع مطالبه مالیات اتفاقی از انتقالگیرنده نیست.
البته باید این نکته را نیز در نظر گرفت که حکم قانونی مربوط به عدم مطالبه مالیات دیگر، دارای قلمرو مشخصی است و نباید محدودیت یا گستره آن بدون استدلال حقوقی تعیین شود.
نقد حقوقی نظر شورای عالی مالیاتی
نتیجه شورا از نظر تفکیک دو رویداد قابل دفاع است، اما اجرای آن به چند شرط اساسی وابسته است.
اول اینکه انتقال مالکیت باید از نظر حقوقی تحقق یافته باشد.
دوم اینکه تحصیل بلاعوض دارایی و شخص منتفع احراز شوند.
سوم اینکه مأخذ مالیات و ارزش دارایی بهدرستی تعیین شود.
چهارم اینکه معافیتها و استثناهای قانونی بررسی شوند.
پنجم اینکه مقررات حاکم در تاریخ انتقال و اصلاحات قانونی بعدی مورد توجه قرار گیرند.
بنابراین بخشنامه سال ۱۳۹۹ را نباید به این معنا تفسیر کرد که هر انتقال بلاعوض سهام، در هر زمان و با هر شرایطی، الزاماً موجب مطالبه دو مالیات خواهد شد.

مالیات اتفاقی سهام چگونه محاسبه میشود؟
برای محاسبه مالیات اتفاقی باید ابتدا ارزش درآمد غیرنقدی تحصیلشده تعیین شود. فرض کنیم شخصی سهامی را بدون پرداخت عوض دریافت کرده که بهای روز قابل احراز آن پنج میلیارد تومان است. در فرض شمول ماده ۱۱۹ و نبود حکم خاص یا معافیت مؤثر، مأخذ اولیه مالیات اتفاقی میتواند پنج میلیارد تومان باشد. اما تعیین مالیات نهایی نیازمند بررسی وضعیت شخص دریافتکننده است.
نرخ مالیات برای اشخاص حقیقی
مطابق ماده ۱۱۹ اصلاحشده، نرخ مالیات اتفاقی اشخاص حقیقی حسب مورد براساس ماده ۱۳۱ تعیین میشود.
ماده ۱۳۱ دارای نرخهای پلکانی ۱۵، ۲۰ و ۲۵ درصد است.
با توجه به تصویبنامه هیأت وزیران مورخ ۱۴۰۴/۰۹/۱۲ درباره تعدیل نصابهای مالیاتی، برای سال ۱۴۰۵ طبقات عمومی ماده ۱۳۱ به شرح زیر است:
| درآمد مشمول مالیات سالانه | نرخ |
| تا ۴۰۰ میلیون تومان | ۱۵ درصد |
| مازاد ۴۰۰ تا ۸۰۰ میلیون تومان | ۲۰ درصد |
| مازاد ۸۰۰ میلیون تومان | ۲۵ درصد |
این نرخها پلکانی هستند؛ یعنی نباید نرخ آخرین طبقه را در تمام درآمد مشمول مالیات ضرب کرد.همچنین این جدول، جایگزین بررسی معافیتها و احکام خاص درآمد اتفاقی نیست.
نرخ مالیات برای اشخاص حقوقی
اگر دریافتکننده سهام یک شخص حقوقی تجاری باشد، ماده ۱۱۹ اصلاحشده به نرخ ماده ۱۰۵ ارجاع میدهد.نرخ عمومی ماده ۱۰۵، ۲۵ درصد است؛ البته با رعایت مقررات قانونی مربوط به معافیتها، نرخهای خاص، نحوه تشخیص درآمد و سایر احکام مؤثر.
بر اساس ماده ۱۲۸ نیز درآمد اتفاقی اشخاص حقوقی از طریق رسیدگی به دفاتر تشخیص داده میشود.در نتیجه، دریافت بلاعوض سهام توسط شرکت باید از نظر ماهیت حقوقی و ثبت حسابداری نیز بررسی شود.
ارزش واقعی سهام اهدایی چگونه تعیین میشود؟
یکی از دشوارترین موضوعات مالیات اتفاقی سهام، نحوه تعیین ارزش دارایی دریافتی است.در مورد سهام شرکتهای غیربورسی، برخلاف بسیاری از معاملات بورسی، ممکن است قیمت معاملاتی روشن و قابل مشاهدهای وجود نداشته باشد.
از طرف دیگر، ارزش اسمی سهام ممکن است بسیار کمتر از ارزش اقتصادی واقعی شرکت باشد.برای شناخت مسئله، چهار مفهوم را باید از یکدیگر جدا کنیم.
ارزش اسمی
ارزش اسمی، سهم هر ورقه سهام از سرمایه ثبتشده شرکت است.این ارزش عموماً برای محاسبه مالیات مقطوع موضوع تبصره یک ماده ۱۴۳ اهمیت دارد.
ارزش دفتری
ارزش دفتری سهام معمولاً بر اساس اطلاعات حسابداری و حقوق صاحبان سهام شرکت محاسبه میشود.اما ممکن است صورتهای مالی، ارزش روز همه داراییها یا ظرفیت اقتصادی شرکت را نشان ندهند.
ارزش کارشناسی
کارشناس ممکن است با استفاده از روشهایی مانند ارزیابی خالص داراییها، بررسی سودآوری یا سایر روشهای متناسب با ماهیت شرکت، ارزش سهام را برآورد کند.روش مناسب به نوع فعالیت، وضعیت مالی و اطلاعات در دسترس شرکت بستگی دارد.
بهای روز تحقق درآمد
در بحث مالیات اتفاقی، عبارت مهم ماده ۱۲۰ برای داراییهایی مانند سهام، «بهای روز تحقق درآمد» است.بنابراین باید مستندات قابل دفاعی برای تعیین بهای روز وجود داشته باشد.هیچیک از ارزش اسمی، دفتری یا کارشناسی نباید بدون بررسی، بهصورت خودکار معادل بهای روز قانونی شناخته شود.
مثال دوم: تفاوت ارزش اسمی و ارزش واقعی
فرض کنید شخصی ۲۵ درصد سهام یک شرکت سهامی خاص را به دیگری صلح بلاعوض میکند.
سرمایه ثبتشده شرکت: چهار میلیارد تومان.
ارزش اسمی سهام منتقلشده: یک میلیارد تومان.
ارزش روز برآوردشده سهام انتقالی: ۱۵ میلیارد تومان.
در فرض شمول تبصره یک ماده ۱۴۳، مالیات مقطوع انتقالدهنده از مأخذ یک میلیارد تومان محاسبه میشود؛ یعنی ۴۰ میلیون تومان.اما برای بررسی درآمد اتفاقی انتقالگیرنده، ارزش اسمی یک میلیارد تومانی لزوماً ملاک نیست.
اگر بهای روز ۱۵ میلیارد تومان با مستندات معتبر احراز شود، همین ارزش ممکن است مأخذ اولیه درآمد اتفاقی قرار گیرد؛ سپس باید معافیتها و سایر احکام قابل اعمال بررسی شوند.این مثال نشان میدهد که چرا مالیات انتقالدهنده و انتقالگیرنده ممکن است اختلاف قابلتوجهی داشته باشند.
آیا انتقال سهام به فرزند، همسر یا والدین مشمول مالیات است؟
یکی از پرسشهای مهم خانوادهها و صاحبان شرکتها این است که آیا انتقال سهام میان اعضای خانواده نیز مشمول مالیات میشود یا خیر.برای پاسخ باید مقررات قدیم و جدید را تفکیک کنیم.
وضعیت براساس نظریه شورای عالی مالیاتی سال ۱۳۹۹
نظریه شورای عالی مالیاتی بر اصل شمول مالیات اتفاقی در انتقال بلاعوض سهام تکیه دارد.
در نتیجه، این نظریه بهتنهایی، معافیت عمومی و نامحدودی برای انتقال سهام میان اعضای خانواده مقرر نکرده است.
تأثیر تبصره ۳ ماده ۱۲۴ در قانون جدید
در اصلاحات سال ۱۴۰۴، تبصره ۳ ماده ۱۲۴ قانون مالیاتهای مستقیم، حکم مهمی درباره برخی انتقالات خانوادگی پیشبینی کرده است.بر اساس این تبصره، بخش مربوط از درآمدهای موضوع ماده ۱۲۴ که از طریق اعضای خانوار یا پدر، مادر، اجداد یا فرزندان محقق شده باشد، مشمول پرداخت مالیات این فصل نیست.
البته برای اعضای خانوار، ثبت یا تأیید اطلاعات خانوار طبق مقررات مربوط اهمیت دارد.این حکم میتواند در بررسی انتقال بلاعوض سهام میان اعضای خانواده مؤثر باشد.اما دو محدودیت اساسی وجود دارد.
نخست: تبصره مذکور درباره درآمدهای موضوع ماده ۱۲۴ است. بنابراین باید مشخص شود انتقال موردنظر در قلمرو همین ماده قرار میگیرد یا خیر.
دوم: اجرای ماده ۱۲۴ و معافیتهای مرتبط با آن، تابع شرایط قانونی استقرار بستر اجرایی است.
در نتیجه، نمیتوان ادعا کرد که از تاریخ تصویب قانون ۱۴۰۴، تمام انتقالات بلاعوض سهام میان بستگان بدون هیچ شرطی از مالیات معاف شدهاند.
آیا انتقال به خواهر، برادر و سایر بستگان هم معاف است؟
نباید عنوان کلی «بستگان» را جایگزین اشخاص و روابط مشخصشده در قانون کرد.قانون در تبصره ۳ ماده ۱۲۴ از اعضای خانوار و خویشاوندان معینی نام برده است.
به همین دلیل، وضعیت انتقال به خواهر، برادر، عمو، دایی یا سایر بستگان باید با توجه به رابطه قانونی، اطلاعات ثبتشده و قلمرو حکم بررسی شود.رابطه خویشاوندی بهتنهایی، معافیت نامحدود ایجاد نمیکند.
معافیتهای جدید مالیات اتفاقی در سال ۱۴۰۵
قانون مالیات بر سوداگری و سفتهبازی، ماده ۱۲۶ قانون مالیاتهای مستقیم را اصلاح کرده است.مطابق این ماده، پس از استقرار کارپوشه غیرتجاری سامانه مؤدیان، اشخاص غیرتجاری میتوانند با رعایت شرایط قانونی از معافیتهای مشخص استفاده کنند.
معافیت سالانه اشخاص غیرتجاری
بر اساس بند «الف» ماده ۱۲۶، مجموع درآمدهای موضوع ماده ۱۲۴ تا سقف بیشترِ پنج برابر معافیت ماده ۸۴ یا ۲۰ میلیارد ریال در هر سال معاف است.با فرض اعمال معافیت سالانه ماده ۸۴ به مبلغ ۴۸۰ میلیون تومان در سال ۱۴۰۵، پنج برابر آن معادل دو میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان میشود.
بنابراین آستانه حاصل از فرمول قانونی برای سال ۱۴۰۵، در این فرض، دو میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان است.این سقف برای مجموع درآمدهای موضوع ماده ۱۲۴ در سال در نظر گرفته شده است؛ نه اینکه برای هر انتقال یا هر هدیه، معافیت جداگانهای ایجاد شود.
معافیت طول عمر
بند «ب» ماده ۱۲۶ برای هر شخص غیرتجاری ایرانی بالای هجده سال، معافیتی تا سقف صد برابر معافیت ماده ۸۴ در طول عمر پیشبینی کرده است.استفاده از این معافیت مستلزم درخواست از طریق کارپوشه غیرتجاری است و شخص حداکثر در سه سال از طول عمر خود امکان درخواست استفاده از آن را دارد.
در نتیجه، برخلاف معافیت سالانه، استفاده از این ظرفیت تابع انتخاب و درخواست شخص است.
معافیت سرپرست خانوار
بند «ج» ماده ۱۲۶ برای سرپرستان خانوار، آستانههای بیشتری پیشبینی کرده است.آستانه سالانه آنان برابر بیشترِ شش برابر معافیت ماده ۸۴ یا ۲۴ میلیارد ریال است.همچنین نصاب معافیت طول عمر آنها معادل ۱۲۰ برابر معافیت ماده ۸۴ تعیین شده است.
آیا این معافیتها هماکنون قابل استفادهاند؟
نکته کلیدی در تبصره ۲ ماده ۱۲۴ است.
طبق این تبصره، اخذ مالیات موضوع ماده ۱۲۴ و اعمال معافیت موضوع ماده ۱۲۶ به استقرار بستر اجرایی ماده ۱۶ مکرر قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان وابسته است.مطابق تبصره ۱۱ ماده ۱۶ مکرر، وزیر امور اقتصادی و دارایی باید استقرار بستر اجرایی را از طریق روزنامه رسمی و درگاههای الکترونیکی بهصورت عمومی اعلام کند.
ازاینرو، صرف درج معافیت در متن قانون به معنای امکان اعمال آن در تمام پروندههای جاری، بدون بررسی تحقق شرط قانونی، نیست.در زمان تهیه این مقاله، اعلام رسمی قابل اتکایی درباره استقرار کامل بستر مذکور در منابع بررسیشده احراز نشده است. بنابراین مثالهای محاسباتی مرتبط با اجرای کامل ماده ۱۲۴ و معافیت ماده ۱۲۶، جنبه آموزشی و مشروط دارند.

اصلاحات قانون مالیات بر سوداگری و سفتهبازی چه تأثیری بر انتقال سهام دارد؟
قانون مالیات بر سوداگری و سفتهبازی مصوب ۱۴۰۴/۰۴/۰۸، علاوه بر ایجاد نظام مالیات بر عایدی سرمایه برای برخی داراییها، مقررات مرتبط با شناسایی معاملات و درآمدهای اشخاص غیرتجاری را نیز توسعه داده است.در مورد انتقال سهام، دو موضوع اهمیت ویژه دارد.
آیا سهام مشمول مالیات بر عایدی سرمایه موضوع ماده ۴۶ است؟
ماده ۴۶ قانون مالیاتهای مستقیم، در ساختار جدید، داراییهای مشخصی مانند املاک و حق واگذاری محل، بعضی خودروها، طلا و فلزات گرانبها، ارز و داراییهای رمزنگاریشده را در قلمرو مالیات بر عایدی سرمایه قرار داده است.
سهام و سهمالشرکه در فهرست این داراییها قرار ندارند.بنابراین نباید صرفاً به دلیل افزایش ارزش سهام، انتقال آن را مشمول مقررات مالیات بر عایدی سرمایه ماده ۴۶ تلقی کرد.
این نکته به معنای معافیت مطلق سهام از تمام مالیاتها نیست.نقلوانتقال سهام همچنان باید از منظر مواد ۱۴۳ و ۱۴۳ مکرر و دریافت بلاعوض آن از منظر مقررات مالیات اتفاقی بررسی شود.
نقش صورتحساب الکترونیکی در انتقال سهام
در ماده ۱۶ مکرر قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان، برای نقلوانتقال سهام، سهمالشرکه و سایر اوراق بهادار، تکالیفی در زمینه صدور صورتحساب الکترونیکی پیشبینی شده است.در معاملات مرتبط با بازار سرمایه، اشخاص و نهادهای مقرر قانونی حسب مورد مسئول صدور اطلاعات مربوط هستند.
برای سایر نقلوانتقالات مشمول که در جزء نخست بند «الف» قرار ندارند، سازمان ثبت اسناد و املاک کشور با همکاری سازمان امور مالیاتی وظیفه صدور صورتحساب الکترونیکی با درج ارزش ریالی مورد معامله را بر عهده دارد.اهمیت این حکم در آن است که اطلاعات انتقال دارایی میتواند با اطلاعات مالی اشخاص ارتباط پیدا کند.
در نتیجه، شیوه ثبت مبلغ معامله، مبلغ پرداختشده و نوع انتقال در تعیین آثار مالیاتی اهمیت بیشتری خواهد یافت.
ماده ۱۲۴ چگونه میتواند بر صلح محاباتی اثر بگذارد؟
بند «الف» ماده ۱۲۴ به اختلاف میان مبالغ مندرج در صورتحسابهای الکترونیکی و مابهازای واقعی انتقال توجه کرده است.فرض کنیم شخصی سهامی به ارزش ثبتشده ده میلیارد تومان را در برابر پرداخت دو میلیارد تومان به دیگری منتقل کرده باشد.
در صورت شمول مقررات ماده ۱۲۴ و احراز اینکه اختلاف مذکور منفعت مشمول مالیات برای انتقالگیرنده ایجاد کرده است، امکان بررسی مالیات اتفاقی نسبت به این اختلاف وجود دارد.اما نباید هر اختلاف میان ارزش دارایی و وجه پرداختی را بدون بررسی ماهیت حقوقی و اقتصادی معامله، درآمد اتفاقی قطعی دانست.همچنین در معاملات نسیه، تهاتر و معاوضه باید احکام خاص مربوط به ثبت و تسویه صورتحسابها بررسی شوند.
چند مثال کاربردی از مالیات صلح و هبه سهام
برای روشن شدن تفاوت وضعیتها، چند مثال را بررسی میکنیم.
مثال سوم: صلح بلاعوض سهام به شخص غیرخویشاوند
شخصی سهام یک شرکت سهامی خاص را به دوست خود صلح میکند.
ارزش اسمی سهام انتقالی: ۵۰۰ میلیون تومان.
بهای روز قابل احراز سهام: پنج میلیارد تومان.
در فرض شمول تبصره یک ماده ۱۴۳، مالیات مقطوع انتقالدهنده برابر ۲۰ میلیون تومان خواهد بود.اما وضعیت انتقالگیرنده متفاوت است.اگر دریافت رایگان سهام مشمول ماده ۱۱۹ شناخته شود، بهای روز پنج میلیارد تومان میتواند مأخذ اولیه درآمد اتفاقی باشد.
مالیات نهایی به وضعیت حقوقی انتقالگیرنده، مقررات سال انتقال، نرخ و معافیتهای قابل اعمال بستگی دارد.
مثال چهارم: انتقال رایگان سهمالشرکه شرکت با مسئولیت محدود
فرض کنیم شخصی مالک ۴۰ درصد سهمالشرکه یک شرکت با مسئولیت محدود است و میخواهد آن را به فرد دیگری واگذار کند.برای بررسی این انتقال، صرف تنظیم یک صلحنامه عادی کافی نیست.
ابتدا باید مقررات مواد ۱۰۲ و ۱۰۳ قانون تجارت رعایت شود.سپس آثار مالیاتی انتقال، ازجمله مالیات مقطوع انتقالدهنده و احتمال شمول مالیات اتفاقی انتقالگیرنده بررسی خواهد شد.اگر از نظر حقوقی انتقال معتبر تحقق پیدا نکرده باشد، نمیتوان بدون بررسی، آثار مالیاتی یک انتقال قطعی و صحیح را بر آن بار کرد.
مثال پنجم: انتقال سهام به فرزند
پدری سهام شرکت خود را به فرزندش صلح بلاعوض میکند.در این وضعیت باید دو موضوع مستقل بررسی شود.
نخست، مالیات مقطوع نقلوانتقال سهام طبق مقررات حاکم.
دوم، وضعیت مالیات اتفاقی فرزند.
برای موضوع دوم، در صورت تحقق شرایط اجرای مقررات جدید، بررسی تبصره ۳ ماده ۱۲۴ اهمیت اساسی دارد.بنابراین محاسبه مالیات اتفاقی فرزند بدون بررسی این تبصره و سایر شرایط قانونی، کامل نیست.
مثال ششم: محاسبه فرضی با معافیت جدید سالانه
فرض کنیم در زمان اجرای کامل سازوکار ماده ۱۲۴، شخص غیرتجاری واجد شرایطی، در یک سال مجموعاً پنج میلیارد تومان درآمد مشمول ماده ۱۲۴ داشته باشد.برای سادگی فرض میکنیم این شخص تنها از معافیت سالانه عادی ماده ۱۲۶ استفاده کند و هیچ معافیت دیگری، ازجمله معافیت طول عمر، برای او اعمال نشود.
در فرض آستانه سالانه دو میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان:
درآمد پس از کسر آستانه = ۲ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان.
با اعمال طبقات عمومی ماده ۱۳۱ در سال ۱۴۰۵:
| طبقه | مالیات فرضی |
| ۴۰۰ میلیون تومان اول با نرخ ۱۵٪ | ۶۰ میلیون تومان |
| ۴۰۰ میلیون تومان بعدی با نرخ ۲۰٪ | ۸۰ میلیون تومان |
| ۱٫۸ میلیارد تومان با نرخ ۲۵٪ | ۴۵۰ میلیون تومان |
| جمع | ۵۹۰ میلیون تومان |
این مثال صرفاً برای نمایش روش محاسبه است.در پرونده واقعی، باید مشخص شود درآمد مورد بحث واقعاً مشمول ماده ۱۲۴ است، بستر اجرایی مستقر شده، شخص چه معافیتهایی دارد و سایر شرایط قانونی چگونهاند.
صلح معوض و محاباتی سهام چه تفاوت مالیاتی دارند؟
در صلح بلاعوض، انتقالگیرنده هیچ عوضی پرداخت نمیکند.اما در صلح معوض، مالی یا وجهی در مقابل انتقال سهام پرداخت میشود.طبق تبصره یک ماده ۱۲۰ قانون مالیاتهای مستقیم، در صلح معوض و هبه معوض، مابهالتفاوت ارزش عوضین، برای طرفی که از معامله منتفع شده است، میتواند درآمد مشمول مالیات اتفاقی باشد.
بنابراین در صلح معوض سهام باید روشن شود:
آیا ارزش عوضین متناسب است؟
آیا اختلاف ارزش وجود دارد؟
آیا اختلاف ارزش، به معنای تحصیل منفعت مشمول مالیات اتفاقی است؟
آیا مالیات خاص نقلوانتقال نیز تعلق میگیرد؟
آیا هر معامله زیر قیمت واقعی، محاباتی است؟
خیر؛ چنین نتیجهای به بررسی بیشتری نیاز دارد.ممکن است سهام شرکتی با قیمتی کمتر از ارزشگذاری اولیه منتقل شود، زیرا شرکت دارای تعهدات سنگین، محدودیت نقدشوندگی، اختلاف میان شرکا، ریسک تجاری یا محدودیت قراردادی در انتقال سهام است.
همچنین ممکن است قیمت کارشناسی بر مبنای مفروضاتی محاسبه شده باشد که طرفین درباره آنها اختلاف دارند.بنابراین صرف اختلاف میان یک قیمت کارشناسی و مبلغ قرارداد، بدون بررسی مستندات، لزوماً برای احراز ماهیت محاباتی کافی نیست.
از طرف دیگر، ثبت مبلغی ناچیز بهعنوان مالالصلح نیز بهتنهایی مانع بررسی ماهیت واقعی انتقال و شمول مالیات احتمالی نیست.
صلح سهام با حفظ منافع چه حکمی دارد؟
در بعضی قراردادها، شخص مالکیت سهام را به دیگری منتقل میکند اما قصد دارد بخشی از حقوق یا منافع اقتصادی ناشی از سهام را برای خود حفظ کند.
برای مثال، پدری میخواهد مالکیت سهام خود را به فرزندش منتقل کند، ولی مقرر شود تا پایان عمر، منافع اقتصادی معینی از سهام متعلق به او باشد.در چنین وضعیتی، علاوه بر قواعد حقوق شرکتها، باید امکان اعمال ماده ۱۲۲ قانون مالیاتهای مستقیم بررسی شود.
ماده ۱۲۲ درباره صلح مالی است که منافع آن مادامالعمر یا برای مدت معین به مصالح یا شخص ثالث اختصاص پیدا میکند.بااینحال، انتقال سهام با انتقال ملک تفاوتهای مهمی دارد.
برای مثال، باید مشخص شود آیا حق دریافت سود تقسیمی برای مصالح محفوظ مانده یا صرفاً تعهدی قراردادی برای پرداخت مبلغی معادل سود ایجاد شده است.همچنین باید وضعیت حقوق رأی، مالکیت سهم و سایر حقوق مربوط به سهام روشن باشد.
بنابراین صرف استفاده از عبارت «صلح عمری سهام» برای تعیین حکم مالیاتی کافی نیست.لازم است متن قرارداد، نوع شرکت، حقوق منتقلشده و حقوق محفوظمانده بررسی شوند.
اگر صلح یا هبه سهام فسخ یا باطل شود، تکلیف مالیات چیست؟
یکی دیگر از مسائل مهم، وضعیت مالیاتی معاملهای است که پس از انجام انتقال، فسخ، اقاله یا باطل میشود.
فسخ و رجوع از صلح یا هبه
ماده ۱۲۱ قانون مالیاتهای مستقیم مقرر میکند صلح با شرط خیار فسخ و هبه با حق رجوع، از نظر مالیاتی قطعی تلقی میشوند.اما اگر ظرف شش ماه از تاریخ وقوع عقد، فسخ، اقاله یا رجوع صورت گیرد، مالیات وصولشده موضوع این فصل قابل استرداد است.
همچنین اگر انتقالگیرنده در فاصله وقوع عقد تا بازگشت مال از منافع آن استفاده کرده باشد، ممکن است نسبت به آن منافع مشمول مالیات شود.
نکته مهم اینکه این ماده درباره مالیات موضوع فصل مالیات اتفاقی است.بنابراین وضعیت مالیات مقطوع نقلوانتقال سهام باید با توجه به مقررات خاص همان مالیات، وضعیت حقوقی انتقال و سایر قواعد استرداد بررسی شود.
تفاوت فسخ و بطلان از نظر مالیاتی
فسخ، انحلال یک قرارداد معتبر به سبب اعمال حق قانونی یا قراردادی است.اما در بطلان، قرارداد از ابتدا فاقد اعتبار حقوقی لازم شناخته میشود.این تفاوت ممکن است بر احراز اصل تحقق رویداد مشمول مالیات اثر بگذارد.
به همین دلیل، نباید تمام موارد فسخ، اقاله، عدم نفوذ و بطلان را دارای آثار مالیاتی یکسان دانست.
آیا مالیات پرداختی قابل استرداد است؟
مواد ۲۴۲ و ۲۴۳ قانون مالیاتهای مستقیم، مقررات مهمی درباره استرداد مالیات اضافی و رسیدگی به اختلافات مربوط پیشبینی کردهاند.اگر مؤدی معتقد باشد مالیات پرداختی او به دلیل اشتباه یا عدم تحقق شرایط قانونی قابل استرداد است، باید درخواست خود را با مستندات کافی مطرح کند.
در صورت رد درخواست، امکان پیگیری از مرجع قانونی مقرر در ماده ۲۴۳ وجود دارد.در این پروندهها، مدارکی مانند رأی قطعی دادگاه، مستندات ثبتی، قرارداد، اسناد بازگشت مالکیت و مدارک پرداخت مالیات اهمیت زیادی دارند.
نکته حقوقی: آگاهی یا ناآگاهی انتقالگیرنده از یک عیب قراردادی، بهتنهایی معیار نهایی استحقاق دولت برای نگهداری مالیات نیست. باید ابتدا روشن شود آیا رویداد مشمول مالیات تحقق یافته و آیا قانون، مالیات وصولشده را قابل استرداد میداند یا خیر.
آیا انتقال سهام از طریق ارث مشمول مالیات اتفاقی است؟
برای پاسخ باید بین انتقال سهام در زمان حیات و انتقال آن در نتیجه فوت تفاوت گذاشت.
ماده ۱۲۵ قانون مالیاتهای مستقیم مقرر کرده انتقالاتی که مشمول مقررات فصل مالیات بر ارث هستند، مشمول مالیات اتفاقی این بخش نمیشوند.بنابراین اگر شخصی سهام شرکت را از متوفی به ارث ببرد، اصل انتقال قهری سهام باید طبق مقررات مالیات بر ارث بررسی شود.
طبق ماده ۱۷ قانون مالیاتهای مستقیم، سهام و سهمالشرکه از جمله داراییهایی هستند که برای محاسبه مالیات بر ارث آنها مقررات خاص وجود دارد.اما اگر وارث پس از تعیین سهم خود، سهام را به شخص دیگری منتقل کند، این انتقال دوم رویدادی مستقل است و آثار مالیاتی آن باید جداگانه بررسی شود.این تفکیک بهخصوص در پروندههای تقسیم ترکه و انتقال بعدی سهم وراث اهمیت دارد.
آیا انتقال سهام همیشه با مالیات بر ارزش افزوده همراه است؟
خیر؛ مالیات بر ارزش افزوده را نباید با مالیات نقلوانتقال سهام یا مالیات اتفاقی یکسان دانست.ماده ۱۴۳ مکرر قانون مالیاتهای مستقیم درباره معاملات مشمول خود، عدم مطالبه مالیات بر ارزش افزوده خریدوفروش سهام و حق تقدم را نیز تصریح کرده است.
در مورد سایر انتقالات، باید قانون مالیات بر ارزش افزوده و ماهیت معامله بررسی شود.
برای مثال، دریافت بلاعوض سهم مالکیت یک شرکت، از نظر ماهیت با دریافت وجه بابت ارائه خدمت تفاوت دارد.
بنابراین نمیتوان صرف انتقال سهام را بدون احراز موضوع قانونی، فروش کالا یا ارائه خدمت مشمول مالیات بر ارزش افزوده شناخت.
مراحل قانونی انتقال بلاعوض سهام و سهمالشرکه چیست؟
برای انجام صحیح چنین انتقالی، بهتر است موضوع به ترتیب زیر بررسی شود.
مرحله اول: مشخص کردن نوع شرکت
باید روشن شود موضوع انتقال، سهام شرکت سهامی خاص، سهام شرکت پذیرفتهشده در بازار سرمایه، سهمالشرکه شرکت با مسئولیت محدود یا حق مالی دیگری است.
مرحله دوم: بررسی اسناد شرکت و محدودیتهای انتقال
اساسنامه، مقررات قانونی، محدودیتهای قراردادی و شرایط مربوط به تأیید انتقال باید بررسی شوند.در شرکت با مسئولیت محدود، رعایت مواد ۱۰۲ و ۱۰۳ قانون تجارت اهمیت ویژهای دارد.
مرحله سوم: تعیین ماهیت قرارداد
باید مشخص شود انتقال بهصورت صلح بلاعوض، هبه، صلح معوض یا معامله محاباتی انجام میشود.عنوان قرارداد باید با قصد و توافق واقعی طرفین سازگار باشد.
مرحله چهارم: تعیین ارزش سهام
ارزش اسمی سهام و در صورت نیاز بهای روز آن باید با مدارک قابل اتکا تعیین شوند.
مرحله پنجم: بررسی مالیات انتقالدهنده
حسب مورد، مقررات تبصره یک ماده ۱۴۳ یا ماده ۱۴۳ مکرر بررسی و تکالیف قانونی مربوط انجام میشود.
مرحله ششم: بررسی وضعیت مالیات اتفاقی انتقالگیرنده
شخصیت انتقالگیرنده، ماهیت تحصیل مال، نرخ مربوط، معافیتهای احتمالی و شرایط اجرای مقررات جدید ارزیابی میشوند.
مرحله هفتم: تکمیل تشریفات انتقال و نگهداری اسناد
پس از انجام تشریفات قانونی، مستندات انتقال باید نگهداری شوند.ازجمله مدارک مهم میتوان به قرارداد، اسناد انتقال، مستندات ارزشگذاری، سوابق مالکیت، مدارک پرداخت مالیات و اطلاعات ثبتشده در سامانههای مربوط اشاره کرد.
اگر سازمان امور مالیاتی مبلغ بیشتری مطالبه کند، چه باید کرد؟
اختلاف درباره مالیات انتقال سهام ممکن است به دلایل مختلفی ایجاد شود.برای مثال، ممکن است سازمان و مؤدی درباره ارزش واقعی سهام اختلاف داشته باشند یا مأمور مالیاتی معاملهای را بلاعوض تشخیص دهد که مؤدی آن را معوض میداند.
همچنین ممکن است اختلاف بر سر تحقق انتقال، برخورداری از معافیت یا قانون حاکم در تاریخ معامله باشد.
اختلاف درباره ارزش سهام
اگر اختلاف درباره ارزشگذاری باشد، دفاع مؤدی باید بر مستندات مالی و اقتصادی استوار شود.صورتهای مالی، گزارش کارشناسی، اطلاعات داراییها و بدهیها، معاملات قابل مقایسه و قراردادهای مرتبط میتوانند اهمیت داشته باشند.بهخصوص باید بررسی شود که ارزش مبنای مطالبه مالیات با روش مقرر در قانون و واقعیت اقتصادی شرکت سازگار است یا خیر.
اختلاف درباره ماهیت معامله
اگر سازمان معامله را بلاعوض یا محاباتی تشخیص داده باشد، مؤدی میتواند مدارک مربوط به پرداخت عوض، تهاتر بدهی، تعهدات متقابل و سایر عناصر حقوقی معامله را ارائه کند.
اختلاف درباره معافیتها
در پروندههای مرتبط با اشخاص غیرتجاری، بررسی شرایط ماده ۱۲۴، ماده ۱۲۶ و تاریخ اجرای آنها ضروری است.نمیتوان معافیت را صرفاً به دلیل وجود رابطه خانوادگی پذیرفت یا رد کرد؛ بلکه باید شرایط قانونی آن بررسی شود.
مسیر اعتراض مالیاتی
در رسیدگیهای معمول مالیاتی، مواد ۲۳۸، ۲۳۹ و ۲۴۴ قانون مالیاتهای مستقیم و سایر مقررات مرتبط میتوانند مبنای اعتراض و رسیدگی قرار گیرند.
در مورد احکام جدید اشخاص غیرتجاری، ماده ۱۶ مکرر قانون پایانههای فروشگاهی، فرآیند ویژهای برای تعیین و اعلام مالیات و ثبت اعتراض به مالیات مبتنی بر اظهارنامه پیشفرض مقرر کرده است.
در این سازوکار، مهلتهای قانونی اهمیت بالایی دارند و عدم اعتراض در موعد مقرر میتواند آثار قطعی شدن مالیات را به همراه داشته باشد.بنابراین نخستین اقدام حرفهای، تعیین مرجع رسیدگی، نوع مالیات مطالبهشده و مهلت قانونی اعتراض است.
نقد و بررسی حقوقی نظام مالیات صلح بلاعوض سهام
تا اینجا مقررات قانونی و نظر شورای عالی مالیاتی را بررسی کردیم. اکنون میتوان چند مسئله حقوقی مهم را مطرح کرد.
مسئله اول: آیا دو مالیات بر یک انتقال عادلانه است؟
از دیدگاه موافقان، مالیات نقلوانتقال و مالیات تحصیل بلاعوض، دو موضوع مستقل هستند و به دو شخص متفاوت تعلق میگیرند.
از دیدگاه منتقدان، تعلق این دو مالیات ممکن است هزینه انتقال رایگان دارایی را افزایش دهد، بهویژه زمانی که انتقال برای اهداف خانوادگی یا ساماندهی مالکیت یک شرکت انجام میشود.
از نظر حقوقی، معیار اصلی صرف موافقت یا مخالفت با میزان بار مالیاتی نیست؛ بلکه باید مشخص شود قانونگذار برای هرکدام از این دو موضوع، مبنای قانونی معتبر پیشبینی کرده است یا خیر.
مسئله دوم: آیا ارزشگذاری سهام غیربورسی شفاف است؟
ماده ۱۲۰ معیار کلی بهای روز را مقرر میکند، اما تعیین بهای روز سهام یک شرکت غیربورسی ممکن است پیچیده باشد.در نبود روش مستند، روشن و قابل دفاع، امکان اختلاف میان مؤدی و سازمان افزایش مییابد.ازاینرو، نحوه ارزشگذاری یکی از مهمترین موضوعات در دادرسی مالیاتی این معاملات است.
مسئله سوم: آیا نظر شورای عالی مالیاتی با اصلاحات جدید همچنان قابل استناد است؟
اصل تفکیک مالیات انتقالدهنده از درآمد اتفاقی انتقالگیرنده با اصلاحات سال ۱۴۰۴ لزوماً از بین نرفته است.اما قواعد جدید میتوانند بر نرخ، معافیتها، ثبت معاملات و نحوه تشخیص مالیات اثر بگذارند.بنابراین نظر سال ۱۳۹۹ باید در چارچوب مقررات معتبر و قابل اجرای زمان وقوع معامله تفسیر شود.
مسئله چهارم: آیا هر دریافت رایگان سهام، درآمد واقعی ایجاد میکند؟
در فرض تحصیل صحیح و قطعی سهام ارزشمند، دریافتکننده اصولاً دارایی جدیدی به دست میآورد.اما این نتیجه نباید به وضعیتهایی تعمیم داده شود که در آنها مالکیت یا منفعت مشمول مالیات واقعاً تحقق نیافته است.
برای مثال، قرارداد نامعتبر، انتقالی که اساساً تکمیل نشده یا رویدادی که صرفاً تغییر ثبت حسابداری است، نیازمند بررسی مستقل خواهد بود.
اصل مهم این است که برای مطالبه مالیات، ابتدا باید رویداد مشمول مالیات و مبنای قانونی آن احراز شود.
جمعبندی؛ هنگام صلح یا هبه سهام به چه نکاتی توجه کنیم؟
صلح و هبه سهام و سهمالشرکه از جمله معاملاتی هستند که آثار حقوقی، ثبتی و مالیاتی آنها باید همزمان بررسی شود.
مهمترین نکته این است که مالیات انتقالدهنده و انتقالگیرنده لزوماً یکسان نیست.
از یکسو، قانونگذار برای نقلوانتقال سهام و سهمالشرکه در مواد ۱۴۳ و ۱۴۳ مکرر مقررات خاصی تعیین کرده است.
از سوی دیگر، تحصیل بلاعوض دارایی میتواند مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی موضوع ماده ۱۱۹ باشد.
نظر شورای عالی مالیاتی سال ۱۳۹۹ نیز بر تفکیک این دو رویداد تأکید کرده است.
بااینحال، اصلاحات سال ۱۴۰۴، ازجمله مواد ۱۲۴ و ۱۲۶ قانون مالیاتهای مستقیم و ماده ۱۶ مکرر قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان، اهمیت تازهای به نوع شخص، اطلاعات معامله، روابط خانوادگی، معافیتها و شرایط اجرایی دادهاند.
بنابراین برای تعیین مالیات یک انتقال مشخص، نمیتوان تنها به نام قرارداد یا یک بخشنامه استناد کرد.
باید نوع شرکت، اعتبار حقوقی انتقال، ارزش سهام، وضعیت انتقالدهنده و انتقالگیرنده، تاریخ معامله، قوانین حاکم و معافیتهای قابل اعمال همگی بررسی شوند.
نتیجه نهایی این است که انتقال بلاعوض سهام لزوماً بدون مالیات نیست، اما تعلق مالیات نیز نباید بدون احراز تمام شرایط قانونی، قطعی فرض شود.
منابع و مستندات قانونی مقاله
۱. قانون مالیاتهای مستقیم مصوب ۱۳۶۶/۱۲/۰۳ با اصلاحات بعدی: مواد ۱۱۹ تا ۱۲۸، ۱۰۵، ۱۳۱، ۱۴۳، ۱۴۳ مکرر، ۲۴۲، ۲۴۳ و ۲۵۵.
۲. قانون مالیات بر سوداگری و سفتهبازی مصوب ۱۴۰۴/۰۴/۰۸: بهویژه اصلاحات مواد ۱۱۹، ۱۲۰ و ۱۲۶ و الحاق ماده ۱۲۴ قانون مالیاتهای مستقیم.
۳. قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان: ماده ۱۶ مکرر و تبصرههای آن، الحاقی سال ۱۴۰۴.
۴. صورتجلسه شماره ۲۰۱-۱۲ مورخ ۱۳۹۹/۰۷/۰۶ شورای عالی مالیاتی: درباره آثار مالیاتی صلح بلاعوض سهام و سهمالشرکه.
۵. بخشنامه شماره ۲۱۰/۹۹/۵۵ مورخ ۱۳۹۹/۰۷/۰۹ سازمان امور مالیاتی: ابلاغ نظر اکثریت شورای عالی مالیاتی.
۶. قانون مدنی: مواد ۷۵۲، ۷۵۷، ۷۵۸، ۷۶۰، ۷۹۵، ۷۹۸ و سایر مقررات مرتبط با صلح و هبه.
۷. قانون تجارت: بهویژه مواد ۱۰۲ و ۱۰۳ درباره انتقال سهمالشرکه شرکت با مسئولیت محدود و مقررات مربوط به انتقال سهام شرکتهای سهامی.
۸. تصویبنامه هیأت وزیران مورخ ۱۴۰۴/۰۹/۱۲: تعدیل نصابهای مالیاتی، ازجمله طبقات درآمدی ماده ۱۳۱ از ابتدای سال ۱۴۰۵.
۹. مقاله پژوهشی «واکاوی عقد صلح در پرتو قوانین و مقررات مالیاتی»: فرزانه مجدآبادی فراهانی و سمیرا اصغری، پژوهشنامه مالیات، شماره ۵۳، بهار ۱۴۰۱، صفحات ۱۲۳ تا ۱۴۲.
مراجع برخط برای بررسی متن قوانین:
- سامانه ملی قوانین و مقررات: https://qavanin.ir
- پایگاه قوانین مجلس شورای اسلامی: https://rc.majlis.ir
- سازمان امور مالیاتی کشور: https://intamedia.ir
یادداشت حقوقی: مقررات این مقاله بر مبنای مستندات بررسیشده تا مهر ۱۴۰۵ تنظیم شدهاند. در پروندههای واقعی، بهویژه درباره مقررات مشروط به استقرار سامانه، باید تاریخ رویداد، آخرین مصوبات اجرایی و وضعیت اعتبار بخشنامهها مجدداً احراز شود.
پرسشهای پرتکرار این موضوع
آیا صلح بلاعوض سهام مالیات دارد؟
میتواند داشته باشد. انتقالدهنده حسب مورد ممکن است مشمول مالیات مقطوع نقلوانتقال شود و انتقالگیرنده نیز در صورت احراز شرایط قانونی، مشمول مالیات اتفاقی باشد.
نرخ مالیات انتقال سهام غیربورسی چند درصد است؟
طبق تبصره یک ماده ۱۴۳، برای انتقالات مشمول این تبصره، نرخ مقطوع چهار درصد ارزش اسمی سهام یا سهمالشرکه است.
نرخ مالیات انتقال سهام بورسی چقدر است؟
در معاملات مشمول ماده ۱۴۳ مکرر، مالیات مقطوع نیم درصد ارزش فروش سهام و حق تقدم است. انتقال بلاعوض خارج از سازوکار فروش معمول نیازمند بررسی مستقل است.
آیا انتقال سهام به فرزند از مالیات معاف است؟
نمیتوان حکم کلی داد. باید مالیات نقلوانتقال را جداگانه بررسی کرد و برای مالیات اتفاقی نیز، در صورت تحقق شرایط اجرای مقررات جدید، تبصره ۳ ماده ۱۲۴ اهمیت دارد.
آیا انتقال سهمالشرکه شرکت با مسئولیت محدود نیازمند سند رسمی است؟
بله. ماده ۱۰۳ قانون تجارت انتقال سهمالشرکه را منوط به سند رسمی کرده است. همچنین شرایط ماده ۱۰۲ باید رعایت شود.
آیا مالیات اتفاقی سهام براساس ارزش اسمی محاسبه میشود؟
لزوماً خیر. ارزش اسمی برای مالیات مقطوع تبصره یک ماده ۱۴۳ اهمیت دارد، اما در مالیات اتفاقی سهام، بهای روز تحقق درآمد طبق ماده ۱۲۰ مطرح است.
آیا صلح یکطرفه یا بدون قبول انتقالگیرنده معتبر است؟
اعتبار قرارداد تابع شرایط قانون مدنی و مقررات مربوط به نوع عقد است. صرف تنظیم نوشتهای با عنوان صلح یا هبه، بدون تحقق شرایط قانونی، برای احراز انتقال کافی نیست.
آیا با درج مبلغ ناچیز در صلحنامه، مالیات حذف میشود؟
خیر. مبلغ مندرج در قرارداد تنها یکی از عناصر بررسی است و باید ماهیت واقعی معامله، ارزش عوضین و مقررات مالیاتی مربوط احراز شود.
آیا صلح محاباتی سهام مشمول مالیات اتفاقی است؟
ممکن است مشمول شود. طبق تبصره یک ماده ۱۲۰، در صلح معوض و هبه معوض، مابهالتفاوت ارزش عوضین برای شخص منتفع قابل بررسی است.
اگر انتقال سهام باطل شود، مالیات پرداختی قابل استرداد است؟
باید نوع مالیات، آثار حقوقی بطلان و مقررات استرداد بررسی شود. مواد ۲۴۲ و ۲۴۳ قانون مالیاتهای مستقیم از مقررات مهم این موضوع هستند.
آیا صلح عمری سهام امکانپذیر است؟
امکان توافق درباره انتقال سهام با حفظ برخی حقوق یا منافع باید با توجه به قانون مدنی، قانون تجارت، نوع شرکت و مفاد قرارداد بررسی شود. عنوان صلح عمری بهتنهایی تکلیف حقوقی و مالیاتی را مشخص نمیکند.
آیا سهام مشمول مالیات بر عایدی سرمایه موضوع ماده ۴۶ است؟
سهام و سهمالشرکه در فهرست داراییهای ماده ۴۶ قرار ندارند. بااینحال، سایر مالیاتهای مربوط به نقلوانتقال یا تحصیل بلاعوض ممکن است اعمال شوند.
آیا هبه سهام به شرکت دیگر مشمول مالیات اتفاقی است؟
در صورت تحقق درآمد مشمول مالیات برای شخص حقوقی دریافتکننده، مقررات ماده ۱۱۹، ماده ۱۲۸ و حسب مورد ماده ۱۰۵ باید بررسی شوند. معافیت یا وضعیت خاص حقوقی دریافتکننده نیز اهمیت دارد.
آیا تقسیم سهام ارثی میان وراث، صلح بلاعوض محسوب میشود؟
تقسیم ترکه را نباید بدون بررسی ماهیت آن با هبه یا صلح بلاعوض یکسان دانست. انتقال ناشی از ارث و انتقال اختیاری بعدی سهام، احکام مالیاتی متفاوتی دارند.
آیا بخشنامه ۲۱۰/۹۹/۵۵ هنوز قابل استناد است؟
این بخشنامه یک نظر تفسیری رسمی درباره آثار مالیاتی صلح بلاعوض سهام است. برای معاملات جدید، باید مفاد آن با متن معتبر قانون، اصلاحات سال ۱۴۰۴ و شرایط اجرای مقررات جدید تطبیق داده شود.

هنوز دیدگاهی ثبت نشده است
اولین تجربه یا سوال را شما بنویسید تا گفتوگو شروع شود.